Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie

Resentyment jako psychospołeczna postawa adaptacyjna. Ujęcie teoretyczno-integracyjne

Mariusz G. Karbowski — 2025-12-31

Artykuł ma charakter teoretyczno-integracyjny. Jego celem jest uporządkowanie rożnych interpretacji pojęcia resentymentu poprzez zaproponowanie autorskiego ujęcia, w którym resentyment rozumiany jest jako psychospołeczna postawa adaptacyjna, kształtująca się w odpowiedzi na doświadczenia niesprawiedliwości, bezsilności oraz zagrożenia podmiotowości. W pierwszej części tekstu przedstawiono przegląd kluczowych tradycji interpretacyjnych resentymentu, obejmujących perspektywę filozoficzną, psychologiczną oraz socjologiczną, ze wskazaniem na istniejące rozbieżności definicyjne i fragmentaryczność dotychczasowych ujęć. Następnie zaproponowano integracyjny model resentymentu, uwzględniający jego komponenty emocjonalne, poznawcze i aksjologiczne oraz wymiar temporalny i kompensacyjny. W tym ujęciu resentyment nie jest traktowany wyłącznie jako zjawisko destrukcyjne, lecz jako proces regulacyjny, który w określonych warunkach może pełnić funkcję ochronną wobec tożsamości i poczucia kontroli jednostki. W końcowej części artykułu omówiono psychospołeczne i zdrowotne implikacje zaproponowanego modelu, wskazując na jego znaczenie dla badań nad jakością życia, funkcjonowaniem w sytuacjach granicznych oraz dalszych analiz interdyscyplinarnych.

„Cor ad cor loquitur” jako model relacji międzyludzkich a etyka badań genetycznych. Studium w perspektywie antropologii personalistycznej Johna Henry’ego Newmana i Benedykta XVI

Mariusz Kuciński — 2025-12-31

Rozwój genetyki i technologii edycji genomu stawia współczesną bioetykę wobec pytań dotyczących nie tylko bezpieczeństwa procedur biomedycznych, ale także samego rozumienia człowieka. Celem artykułu jest ukazanie formuły Cor ad cor loquitur – „serce mówi do serca” – związanej z myślą Johna Henry’ego Newmana jako modelu relacji międzyludzkich mogącego wzbogacić etykę badań genetycznych. Analiza prowadzona jest w perspektywie antropologii personalistycznej Newmana i Josepha Ratzingera/Benedykta XVI. Szczególną uwagę poświęcono Newmanowskiej koncepcji sumienia, realnego przyzwolenia i osobowego charakteru poznania oraz Ratzingerowskiej antropologii relacyjnej i krytyce absolutyzacji techniki. Na tej podstawie podjęto analizę świadomej zgody, informacji genetycznej, diagnostyki prenatalnej, terapii genowej, ingerencji w linię germinalną oraz problemu human enhancement. Artykuł zmierza do wykazania, że Cor ad cor loquitur może być interpretowane jako zasada personalistycznej bioetyki spotkania, w której człowiek pozostaje podmiotem, a technologia zostaje podporządkowana integralnemu dobru osoby.

Między trwałością a transcendencją: miód jako fenomen graniczny w filozofii bytu, czasu i poznania

Dawid Świderski — 2025-12-31

Artykuł podejmuje próbę filozoficznej reinterpretacji miodu jako szczególnego fenomenu materialnego, który ujawnia fundamentalne napięcia obecne w refleksji nad bytem, czasem, poznaniem oraz sensem. Punktem wyjścia jest archeologiczny fakt odkrycia zachowanego miodu w grobowcu Tutenchamona, który – mimo upływu tysięcy lat – nie uległ degradacji. Zjawisko to zostaje poddane analizie w perspektywie metafizycznej, epistemologicznej i fenomenologicznej. W kolejnych częściach artykułu miód interpretowany jest jako fenomen graniczny wobec entropii, przedmiot poznawczego napięcia między doświadczeniem a rozumem, figura sensu przekraczającego biologiczną konieczność oraz symbol mediacyjny między życiem a śmiercią. Ostatecznie autor argumentuje, że materialność miodu nie tylko nie wyklucza odniesienia do transcendencji, lecz może stanowić jej immanentny ślad. Artykuł wpisuje się w nurt filozofii przyrody oraz fenomenologii, ukazując, że nawet pozornie banalne obiekty świata materialnego mogą stać się uprzywilejowanym miejscem refleksji nad strukturą rzeczywistości.

Synonimiczność pojęcia bezpieczeństwa narodowego w świetle ducha narodu

Paweł Warchoł — 2025-12-31

Artykuł przedstawia wielowymiarowe ujęcie bezpieczeństwa narodowego, ukazując jego ścisły związek z duchowym fundamentem narodu. Autor podkreśla, że bezpieczeństwo nie ogranicza się do aspektów militarnych, technologicznych czy instytucjonalnych, lecz obejmuje również sferę wartości, tożsamości, kultury i religii, które kształtują odporność wspólnoty. Wskazuje, że duch narodu – rozumiany jako zespół przekonań, tradycji, więzi moralnych i religijnych – stanowi podstawowy czynnik integrujący społeczeństwo i umożliwiający jego mobilizację w sytuacjach zagrożenia. Analiza historyczna (Izrael, dzieje Polski, powstania narodowe, Westerplatte, czasy zaborów i komunizmu) ukazuje, że siła duchowa była kluczowym elementem przetrwania narodu. Autor odwołuje się do myśli Norwida, Dmowskiego, Wyszyńskiego, Jana Pawła II oraz tradycji chrześcijańskiej, wskazując na jej znaczenie dla kształtowania postaw obywatelskich i odpowiedzialności za dobro wspólne. W artykule podkreślono również rolę pokoju, zaufania społecznego, sprawiedliwości, suwerenności narodów oraz równowagi między wolnością obywateli a działaniami państwa. Całość prowadzi do wniosku, że bezpieczeństwo narodowe jest nierozerwalnie związane z duchowym potencjałem wspólnoty, który stanowi jej najgłębsze źródło siły, odporności i zdolności do przezwyciężania kryzysów.

Odbudować polskość łacińską

Jarosław Szarek — 2025-12-31

Współczesna Polska dzieli los świata zachodniego, znajduje się w głębokim kryzysie kulturowym i tożsamościowym. Jego głównymi przejawami są postępująca demoralizacja oraz coraz powszechniejsza obojętność wobec dziedzictwa przeszłości. Negatywnym procesom uległ również system edukacji; polska szkoła nie wyciągnęła wniosków z kryzysowych doświadczeń państw zachodnich, decydując się na jednoczesne odwrócenie od własnych tradycji narodowych i kulturowych. Sytuację pogarsza systemowe osłabienie rodziny oraz Kościoła – instytucji, które w przeszłości stanowiły kluczowe filary przetrwania wspólnoty. Mimo tych niesprzyjających uwarunkowań, w społeczeństwie wciąż tkwi silny potencjał normalności. Stanowi on punkt wyjścia do odbudowy instytucji szkoły nie tylko przekazującej wiedzę, ale także wychowującej. Drogą do tego odrodzenia jest powrót do założeń pedagogiki klasycznej oraz zakorzenienie edukacji w tradycji cywilizacji łacińskiej. Uniwersalne wartości, takie jak prawda, dobro i piękno, w połączeniu z zasadami Dekalogu, tworzą stabilny fundament odbudowy szkoły. Wychowanie i edukacja młodzieży tak, aby kierowała się Dekalogiem, zachowała wiarę, a jednocześnie miłość do swej Ojczyzny, aby wyrosła na prawych ludzi, jest najważniejszym zadaniem, przed jakim stoimy dzisiaj jako naród. Wymaga ono długotrwałej, konsekwentnej pracy, a widoczne efekty mogą przyjść dopiero po wielu latach, co może zniechęcać, ale innej drogi nie ma. Potrzebujemy bowiem szkoły, gdzie nie tylko zdobywa się wiedzę, ale szkoły zdolnej do wychowywania w sferze duchowej, do przekazania fundamentalnych wartości i ojczystego kodu kulturowego. Gdy państwo nie jest w stanie zapewnić młodzieży odpowiedniej edukacji, konieczne jest zorganizowanie się w tym celu. Od tego, czy uda się wyzwolić konieczną aktywność społeczną zależy, co jest oczywistym, przyszłość naszego narodu. Aby stało się to możliwe konieczna jest siła zdolna do przeprowadzenia zmian, które uwolnią szkołę od bieżącej polityki i realizacji ideologicznych projektów nie tylko obniżających jej poziom, ale prowadzących do jeszcze większej demoralizacji.

Samowychowanie jako odpowiedź na współczesne zagrożenia wolności

Imelda Chłodna-Błach — 2025-12-31

Artykuł podejmuje problem samowychowania w kontekście współczesnego rozumienia wolności. Wskazuje, że sama możliwość dokonywania wyborów nie gwarantuje człowiekowi prawdziwej wolności, ponieważ jego decyzje mogą być kształtowane przez presję społeczną, konsumpcjonizm, media, ideologie, nadmiar informacji czy uzależnienia. Odpowiedzią na te zagrożenia jest samowychowanie, rozumiane jako świadoma, dobrowolna i systematyczna praca nad własnym charakterem, wartościami i sposobem działania. Autorka podkreśla, że celem samowychowania jest nie tylko rozwój osobowości, lecz kształtowanie dojrzałej osobistości, zdolnej do świadomego kierowania własnym życiem. Szczególne znaczenie ma aktywność własna, która rozwija samodzielność, poczucie sprawstwa i odpowiedzialność. Proces samowychowania obejmuje wybór ideału, analizę warunków jego realizacji, poznanie i ocenę siebie, podejmowanie decyzji, kierowanie sobą oraz autokontrolę. Istotną rolę odgrywają rozum, wola, samopanowanie i zdolność rozpoznawania dobra. Samokontrola pozwala przekładać poznane dobro na działanie i kształtować trwałe dyspozycje charakteru. Artykuł ukazuje również wartość czasu wolnego jako przestrzeni refleksji i rozwoju. Ostatecznie samowychowanie zostaje przedstawione jako droga do dojrzałej wolności – wolności połączonej z odpowiedzialnością, prawdą, rozumem i zdolnością wyboru dobra.

Dzisiejszy autorytaryzm państwa na polu edukacji – na przykładzie tzw. edukacji zdrowotnej

Artur Dąbrowski — 2025-12-31

Streszczenie

Artykuł analizuje wprowadzenie do polskich szkół przedmiotu „edukacja zdrowotna”, ze szczególnym uwzględnieniem zmian dokonanych w latach 2024–2026. Postawiono tezę, że konstytucyjnie dopuszczalna troska państwa o wiedzę i bezpieczeństwo zdrowotne uczniów może nabierać cech autorytaryzmu sektorowego, gdy administracja przekształca obowiązkową szkołę z miejsca przekazywania sprawdzalnych wiadomości w narzędzie formowania postaw, wartości i nawyków w dziedzinach należących do rdzenia autonomii osoby i rodziny. Analizie poddano podstawy programowe, ustawowe upoważnienia, prawa rodziców oraz standard strasburski. Następnie zestawiono współczesny model z marksistowsko-leninowską i peerelowską koncepcją wychowania. Wykazane podobieństwa mają charakter funkcjonalny, nie genealogiczny: dotyczą prymatu administracyjnie określonego celu społecznego, legitymizacji programu przez monopol „naukowości”, kształtowania pożądanych dyspozycji oraz przenoszenia oceny z wiedzy na życie ucznia. Rozdzielenie w 2026 roku obowiązkowej edukacji zdrowotnej i nieobowiązkowego komponentu „zdrowie seksualne” ogranicza konflikt, lecz go nie usuwa, ponieważ rdzeń obowiązkowy pozostaje szeroko formacyjny, a granica między oboma przedmiotami nie jest szczelna.

Realizacja naturalnego i konstytucyjnego prawa rodziców do wychowania w odpowiedzialnej edukacji domowej

Andrzej Mazan — 2025-12-31

Artykuł przedstawia edukację domową jako formę realizacji obowiązku szkolnego oraz jako praktyczny wyraz naturalnego i konstytucyjnego prawa rodziców do wychowania i kształcenia dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Autor omawia prawne podstawy edukacji domowej w Polsce, jej skalę oraz najważniejsze motywacje rodziców podejmujących decyzję o wyborze tej formy edukacji. Wskazuje na możliwość indywidualizacji procesu kształcenia, ochronę przyjętego przez rodzinę systemu wartości, rozwijanie uzdolnień dzieci, ograniczenie negatywnych doświadczeń związanych ze szkołą oraz lepsze dostosowanie edukacji do indywidualnych potrzeb ucznia. Szczególne miejsce w rozważaniach zajmuje rodzina jako podstawowe środowisko wychowawcze i kulturotwórcze oraz znaczenie relacji rodzinnych dla przekazywania wiedzy, wartości i wzorów postępowania. Autor odwołuje się do wybranych badań dotyczących efektów edukacji domowej oraz do aktów prawa międzynarodowego i krajowego, podkreślających pierwszeństwo rodziców w wychowaniu dzieci. W końcowej części przedstawiono doświadczenia Kolegium Świętej Rodziny w Łomiankach jako przykładu instytucjonalnego wsparcia rodzin realizujących edukację domową, opartego na zasadzie pomocniczości, poszanowaniu autonomii rodziny oraz odpowiedzialności za rozwój dziecka. Edukacja domowa zostaje ukazana jako rozwiązanie, w którym odpowiedzialność rodziców i wsparcie szkoły mogą wzajemnie się uzupełniać, służąc integralnemu rozwojowi dziecka.

Media – konkurent czy sprzymierzeniec szkoły?

Aleksander Nalaskowski — 2025-12-31

Artykuł analizuje współczesne media cyfrowe jako podmioty wpływające na proces edukacyjny, zarówno w roli konkurenta, jak i sprzymierzeńca szkoły. Autor wskazuje, że media przejmują część funkcji tradycyjnych instytucji wychowawczych, oferując natychmiastowy dostęp do informacji oraz atrakcyjne formy przekazu, co wpływa na sposób uczenia się młodych ludzi. Zjawiska takie jak „outsourcing pamięci”, skracanie czasu koncentracji, wielozadaniowość cyfrowa czy osłabienie autorytetu nauczyciela stanowią istotne wyzwania dla edukacji formalnej. W artykule omówiono również zagrożenia związane z dezinformacją, uzależnieniem od technologii oraz powierzchownością przetwarzania treści. Jednocześnie media mogą wspierać proces dydaktyczny poprzez indywidualizację nauczania, zwiększanie motywacji oraz rozwijanie kompetencji XXI wieku. Autor podkreśla konieczność rozwijania edukacji medialnej, krytycznego myślenia oraz świadomego korzystania z technologii, aby media mogły pełnić funkcję narzędzia wspierającego rozwój ucznia.

Teatr: formy i język w duszpasterstwie młodzieży. Od tradycji historycznych po współczesność. Propozycje do refleksji

Tadeusz Lewicki — 2025-12-31

Współczesne duszpasterstwo młodzieży, obejmujące formację religijną młodych ludzi, musi zmierzyć się ze światem mediów elektronicznych i całą galaktyką dostępnych i generowanych technologicznie źródeł wiedzy. Formacja religijna, w najbardziej autentyczny sposób, opiera się na świadectwie i osobistym doświadczeniu intymnych, a czasem tajemniczych, spotkań z innymi i z boską tajemnicą. Dlatego proponujemy teatr, w całej jego różnorodności działań i form, jako sprzyjające środowisko dla świadectwa, dialogu i ludzkiej relacji z sacrum. Narracja, owoc teatralnej twórczości, obejmuje interpretację słów, odtworzenie scenerii, sceny wydarzenia i wizualizację intymnych chwil. Proponujemy przyjrzenie się, pokrótce, w jaki sposób nauki o teatrze i spektaklu/performansie mogą wspierać narrację religijną w formacji chrześcijańskiej. Chcemy przypomnieć kilka znaczących przykładów z przeszłości, które nie tylko interpretowały najważniejsze wydarzenia biblijne, ale także odegrały ważną rolę w życiu społecznym wspólnot chrześcijańskich. Chcemy wesprzeć ideę, że metodologie teatru edukacyjnego, zorientowane na etykę i doświadczenie, pozostają interesujące i niezwykle ważne w edukacji i formacji chrześcijańskiej. Niektóre przykłady teatru religijnego, zwłaszcza tego ukierunkowanego na edukację, niech potwierdzą słuszność propozycji ponownego wprowadzenia aktywności teatralnej do dzisiejszego duszpasterstwa młodzieży.

Wychowanie przez sztukę kinematografii

Witold Ludwig — 2025-12-31

Artykuł ukazuje wychowawczą i opiniotwórczą rolę filmu w świetle Magisterium Kościoła na przestrzeni 130 lat historii kinematografii. Na przykładzie współczesnych produkcji filmowych (m.in. Titanic i Heweliusz) oraz anegdoty z biografii Walta Disneya dotyczącej kulis powstania animacji Bambi wskazano, w jaki sposób kino kształtuje świadomość, wartości i światopogląd odbiorców. W artykule wymieniono kluczowe dokumenty Kościoła na temat kinematografii. Zarysowano drogę od pierwszej, poświęconej filmowi, encykliki papieża Piusa XI Vigilanti Cura (1936) i społecznego fenomenu amerykańskiego Legionu Przyzwoitości (Legion of Decency), poprzez fundamentalną encyklikę Piusa XII Miranda Prorsus (1957), aż po pionierskie apostolstwo medialne bł. ks. Jakuba Alberionego (założyciela Rodziny Świętego Pawła). Ponadto zaakcentowano dorobek św. Jana Pawła II – w tym Watykańską listę arcydzieł z 1995 roku – oraz przytoczono najnowszą perspektywę Leona XIV, ukazującą kino jako „laboratorium nadziei”. Autor artykułu stoi na stanowisku, że interdyscyplinarne ujęcie historii filmu przez pryzmat doktryny Kościoła daje wiarygodne narzędzie do pełnego rozumienia kulturowego i duchowego oddziaływania kinematografii na społeczeństwa i jednostki.

Pozorna mądrość. Odpowiedzialność za edukację w obliczu sztucznej inteligencji

Filomena Sacco — 2025-12-31

Jak zmienia się nauczanie uniwersyteckie, gdy narzędzie potrafi tworzyć teksty nieodróżnialne od tych pisanych przez studentów? Niniejszy artykuł podejmuje to pytanie, interpretując „Fajdrosa” Platona jako ramę hermeneutyczną, a społeczną naukę Kościoła jako ramę normatywną. Teza jest dwuczłonowa. Sztuczna inteligencja nie czyni taksonomii uczenia się przestarzałymi, lecz osłabia możliwość wnioskowania o procesie poznawczym na podstawie produktu, ponieważ wiarygodne teksty mogą być tworzone bez odpowiadającego im wysiłku intelektualnego. Powstaje zatem potrzeba oceny procesu poprzez udokumentowane dowody, omówienie dokonanych wyborów oraz przejrzyste ujawnienie sposobu użycia narzędzi. Z tego wyłania się zaskakujący wniosek. Deskryptory Dublińskie już teraz wymagają autonomii sądu, umiejętności argumentowania w warunkach niepełnej informacji oraz explicite przedstawionego toku rozumowania. Rodzi to „paideię sztuczności”, skoncentrowaną na ars interrogandi, krytycznej weryfikacji, świadomości etycznej, metapoznaniu oraz kompetencji powstrzymania się od użycia AI. Zwrócenie uwagi na materialną infrastrukturę sztucznej inteligencji oraz na nierówności poznawcze rozszerza dyskurs z odpowiedzialności indywidualnej na sprawiedliwość społeczną.

Katolicy i transhumanizm – szanse i zagrożenia

Katarzyna Cegielska — 2025-12-31