Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie

Naruszenie wolności religijnej na terytoriach ukraińskich okupowanych przez Rosję w najnowszym orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Jan Wiśniewski — 2026-06-30

Artykuł analizuje systemowy charakter prześladowań religijnych prowadzonych przez Federację Rosyjską na okupowanych terytoriach Ukrainy od 2014 roku. Represje obejmują narzucanie rosyjskiego ustawodawstwa, selektywną rejestrację wspólnot, konfiskatę mienia, zakazy działalności religijnej, przeszukania oraz zatrzymywanie i deportowanie duchownych. Szczególnie narażone są wspólnoty niezależne od Patriarchatu Moskiewskiego, w tym Kościół Prawosławny Ukrainy, Kościoły katolickie, protestanci, Świadkowie Jehowy i muzułmanie krymskotatarscy. Autorzy odróżniają akty prześladowania religijnego od zniszczeń obiektów sakralnych będących skutkiem działań wojennych, wskazując, że uznanie danego czynu za prześladowanie wymaga wykazania jego intencjonalnego lub dyskryminacyjnego charakteru. Głównym punktem odniesienia analizy prawnej jest wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Ukraina i Niderlandy przeciwko Rosji. Trybunał uznał, że Rosja sprawowała efektywną kontrolę nad separatystycznymi strukturami i okupowanymi obszarami Ukrainy, a tym samym ponosi odpowiedzialność za dokonywane tam naruszenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zabójstwa, tortury i uprowadzenia osób wierzących, przejmowanie miejsc kultu, konfiskowanie literatury religijnej oraz dyskryminacyjny system rejestracji zostały zakwalifikowane jako naruszenia wolności myśli, sumienia i religii chronionej przez art. 9 Konwencji. Orzeczenie ukazuje ścisły związek między naruszeniem wolności religijnej a pogwałceniem prawa do życia, zakazu tortur, prawa do wolności oraz prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. W artykule podkreślono również znaczenie międzynarodowego prawa humanitarnego, które chroni przekonania i praktyki religijne, miejsca kultu oraz dobra kultury podczas konfliktów zbrojnych i okupacji. Autorzy pozytywnie oceniają uznanie przez Trybunał systemowego charakteru rosyjskich represji, lecz krytykują brak precyzyjnego określenia, jaka liczba i skala jednostkowych naruszeń pozwala stwierdzić istnienie praktyki administracyjnej sprzecznej z art. 9 Konwencji.

Hermeneutyka serca. Rozumienie i przemiana

Michał Januszkiewicz — 2026-06-30

Zaproponowany projekt hermeneutyki serca ma charakter wstępny i przeglądowy. Jego celem nie jest zaproponowanie jakiejś nowej wersji hermeneutyki, ale pokazanie tego, co być może należałoby nazwać jej rdzeniem. Można go opisać zrazu najbardziej ogólnie, mianowicie jako przejście od pytania epistemologicznego – jak poznajemy? – do pytania fenomenologiczno-hermeneutycznego, czy egzystencjalnego: jaką postawę przyjąć, aby sens mógł się nam odsłonić? Postawę tę wolno upatrywać w tym, co wielowiekowa tradycja filozoficzna i religijna określała mianem serca. Hermeneutyka serca to zatem hermeneutyka zanurzona w afektywnej fenomenologii hermeneutycznej. Serce nie daje się zredukować do metaforycznego ozdobnika, ale okazuje się miejscem, gdzie sens prawdziwie może się odsłonić. Owa prawdziwość (czystość czy otwartość serca) domaga się wszelako interpretacyjnego rewidowania i oczyszczania.

Lekarska klauzula sumienia w obliczu możliwości współczesnej medycyny

Iwona Nowakowska — 2026-06-30

Kategoria sumienia w medycynie odgrywa szczególne znaczenie. Działania lekarzy z założenia ukierunkowane są na dobro pacjenta. Niemniej ze względu na specyfikę zawodu niejednokrotnie stają oni przed dylematem wyboru między własnymi przekonaniami a interesem pacjenta; jego oczekiwaniami a legalnymi możliwościami czy ograniczeniami organizacyjnymi, ekonomicznymi oraz technicznymi. Powyższe sytuacje mogą wpływać destrukcyjnie na relację lekarz – pacjent i zaburzać ich wzajemne zaufanie będące jedną z podstaw skutecznego leczenia. Celem pracy jest próba wskazania współczesnych źródeł dylematów lekarzy. Dla realizacji celu dokonano także analizy obecnie obowiązujących regulacji prawnych oraz norm deontologicznych gwarantujących lekarzom wolność sumienia. W pracy zidentyfikowano główne źródła dylematów moralnych lekarzy, upatrując je w niektórych rozwiązaniach pozyskanych dzięki rozwojowi naukowemu i technologicznemu (nie zawsze akceptowalnych dla wszystkich), jurydyzacji, biurokracji i ekonomizacji opieki zdrowotnej. Przedstawiono postulaty podjęcia działań w kierunku ograniczania źródeł generujących dylematy moralne lekarzy, chociażby poprzez zapewnienie stabilności prawa czy zasad finansowania placówek świadczących usługi medyczne, a także równoważenia interesu pacjenta i chęci zysku. Niemniej, zadanie to wydaje się niezwykle trudne z uwagi na konieczność zmian systemowych w ochronie zdrowia.

Wykorzystanie konferencji połączonej z warsztatami w celu zaangażowania nauczycieli ekonomii i studentów kierunków nauczycielskich w ustawiczny rozwój zawodowy w Nigerii

Nehemiah Wokji Gotip — 2026-06-30

W badaniu przeanalizowano wykorzystanie warsztatów konferencyjnych jako formy angażowania nauczycieli ekonomii oraz studentów przygotowujących się do zawodu nauczyciela w proces ciągłego rozwoju zawodowego w Nigerii. Badanie przeprowadzono na Federal University Kashere w stanie Gombe podczas drugiej edycji warsztatów konferencyjnych Economics Educators Association of Nigeria (EEAN) w 2021 roku. Zastosowano metodę sondażu diagnostycznego. W badaniu uczestniczyło 45 nauczycieli ekonomii, którzy zapisali się na warsztaty konferencyjne EEAN w 2021 roku i wzięli w nich udział. Do zebrania danych wykorzystano opracowany przez badaczy kwestionariusz składający się z 20 pozycji. Do weryfikacji hipotez na poziomie istotności 0,05 zastosowano test t, natomiast do analizy problemów badawczych wykorzystano średnią arytmetyczną i odchylenie standardowe. Wyniki badania wskazują, że udział w warsztatach konferencyjnych jest korzystny dla nauczycieli ekonomii oraz studentów przygotowujących się do zawodu nauczyciela. Uczestnictwo zapewniało im dostęp do nowoczesnych technik i metod, a także stwarzało możliwości rozwijania indywidualnych kompetencji pedagogicznych. Obejmowało to między innymi rozwój umiejętności poznawczych wyższego rzędu, takich jak myślenie krytyczne i analityczne, synteza oraz ewaluacja, które wspierają ustawiczny rozwój zawodowy nauczycieli ekonomii i studentów przygotowujących się do zawodu nauczyciela. Na podstawie uzyskanych wyników sformułowano między innymi rekomendację, aby Economics Educators Association of Nigeria regularnie organizowało warsztaty konferencyjne w celu podnoszenia kompetencji nauczycieli ekonomii oraz studentów przygotowujących się do zawodu nauczyciela.

Waluty typu „safe haven” wobec współczesnych wstrząsów geopolitycznych i geoekonomicznych w latach 2020–2026

Dorota Żuchowska — 2026-06-30

Artykuł podejmuje problematykę zmian mechanizmów rynkowych rządzących walutami typu safe haven w obliczu narastających wstrząsów geopolitycznych i geoekonomicznych ostatnich lat. Głównym celem badawczym jest analiza i porównanie reakcji tradycyjnej triady walutowej – dolara amerykańskiego (USD), franka szwajcarskiego (CHF) oraz jena japońskiego (JPY) – na zróżnicowane kryzysy z lat 2020–2026. W pracy zastosowano metodę opisowo-statystyczną. Przeprowadzone badanie wykazało, że status bezpiecznej przystani nie jest cechą stałą, a reakcja inwestorów zależy od specyfiki i struktury samego wstrząsu. W warunkach globalnego szoku płynnościowego (pandemia COVID-19) tradycyjne mechanizmy obronne zadziałały synchronicznie. Jednakże wstrząsy o charakterze surowcowo-inflacyjnym, zapoczątkowane inwazją Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku i pogłębione przez eskalację konfliktów na Bliskim Wschodzie w kolejnych latach doprowadziły do trwałej degradacji jena japońskiego w roli waluty bezpiecznego schronienia. W tym samym czasie dolar amerykański i frank szwajcarski umocniły swoje pozycje.

Sprawa polska w polityce Piusa XII w kontekście zmagań z nazizmem i komunizmem

Mieczysław Ryba — 2026-06-30

Artykuł dotyczy relacji Stolicy Apostolskiej i papieża Piusa XII do Polski w czasie II wojny światowej i w pierwszych latach po wojnie. Papież w czasie wojny uwarunkowany był panowaniem w Europie dyktatury narodowo-socjalistycznej w Niemczech, komunistycznej w Rosji oraz faszystowskiej we Włoszech. Wszystko to ograniczało możliwości swobodnej krytyki zbrodniczych reżimów. Każda taka krytyka wywoływała ogromne prześladowania katolików w poszczególnych krajach. Stolica Apostolska nie mogła sobie pozwolić na wybiórczą krytykę tylko jednego reżimu totalitarnego, gdyż byłoby to odebrane niewłaściwie przez wiernych i zostałoby natychmiast wykorzystane przez propagandę walczących ze sobą państw totalitarnych. Z drugiej strony Pius XII musiał się liczyć z uwięzieniem swojej osoby przez Niemców, co łączyłoby się z niespotykanym zagrożeniem dla funkcjonowania Kościoła w wymiarze globalnym. Dlatego papież wykorzystywał bardziej kanały dyplomatyczne dla obrony Polaków, zaś w przemówieniach publicznych wzywał do pokoju i przestrzegania prawa naturalnego wszystkie wojujące strony. Starał się też organizować wsparcie materialne dla Polaków. Po zakończeniu wojny Pius XII jednoznacznie krytykował zniewolenie Polski przez Sowiety. Z tego nade wszystko powodu władze komunistyczne zorganizowały bezprzykładne ataki propagandowe na osobę Ojca św.

Między militaryzacją a słabością. Siły Zbrojne RP i polska polityka obronna w białoruskich narracjach dezinformacyjnych

Arkadiusz Czwołek — 2026-06-30

Artykuł analizuje sposób przedstawiania Sił Zbrojnych RP oraz polskiej polityki obronnej w białoruskich kampaniach dezinformacyjnych po 2020 roku, a szczególnie po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę. W narracjach dezinformacyjnych Polska jest ukazywana jako państwo nadmiernie zmilitaryzowane, agresywne i przygotowujące się do konfrontacji z Białorusią i Rosją oraz jako kraj dysponujący słabą, niewyszkoloną i niezdolną do skutecznego działania armią. Analizie poddano narracje dotyczące modernizacji technicznej Wojska Polskiego, zwiększania wydatków obronnych, współpracy z USA i NATO, programu „Tarcza Wschód”, instrumentu SAFE oraz kwestii odstraszania nuklearnego. Przekazy te służą uzasadnianiu polityki militarnej Białorusi i Rosji, odwracaniu odpowiedzialności za eskalację napięć, osłabianiu zaufania do Sił Zbrojnych RP oraz pogłębianiu podziałów społecznych i politycznych w Polsce. Ich celem jest także podważanie solidarności NATO i Unii Europejskiej oraz wiarygodności Polski jako państwa sojuszniczego.

Środowisko informacyjne jako przestrzeń prowadzenia współczesnych form walki

Jarosław Wiśnicki — 2026-06-30

Artykuł analizuje środowisko informacyjne jako dominującą przestrzeń współczesnych konfliktów, w której informacja staje się narzędziem wpływu i budowania przewagi strategicznej. W niniejszym opracowaniu wskazuje, że operacje informacyjne wykraczają poza tradycyjną propagandę, obejmując oddziaływania kognitywne, psychologiczne i społeczne. W treści artykułu znaczące miejsce zajmuje wielowymiarowa struktura środowiska informacyjnego, obejmująca wymiar fizyczny, informacyjny i poznawczy, i rozszerzona o wymiar wolitywny. Omówiono także główne obszary oddziaływania, takie jak polityka, kultura, religia i gospodarka, podkreślając ich znaczenie w kształtowaniu postaw i decyzji społecznych. Zrozumienie tego zagadnienia może mieć bowiem duże znaczenie w przypadku strategicznego wykorzystania dla osiągania przewagi bez użycia siły militarnej.

Przeciwdziałanie dezinformacji w ramach budowania odporności społecznej

Tomasz Kacała — 2026-06-30

Artykuł opisuje podstawowe założenia leżące u podstaw odporności społecznej, zasady i sposoby jej budowania (osiągnięcia) oraz utrzymania w dłuższej perspektywie czasowej poprzez realizację przedsięwzięć z zakresu przeciwdziałania dezinformacji. Poruszane są tutaj m.in. zagadnienia analizy i oceny środowiska informacyjnego. Niniejsza tematyka jest przedstawiona w aspekcie teoretycznym, a następnie uzupełniona o doświadczenia i obserwacje poczynione w trakcie międzynarodowych ćwiczeń wojskowych przeprowadzanych w sojuszniczym Centrum Szkolenia i Badań nad Sztuką Wojenną zlokalizowanym w Stavanger w Norwegii.

Dezinformacja i teorie spiskowe na przykładzie strzelaniny w szkole Sandy Hooki teorie spiskowe na przykładzie strzelaniny w szkole Sandy Hook

Katarzyna Amrozy — 2026-06-30

Głównym celem badawczym niniejszego artykułu było zidentyfikowanie kluczowych narracji dezinformacyjnych oraz teorii spiskowych, jakie narosły wokół strzelaniny w szkole Sandy Hook (14 grudnia 2012 roku), a także wskazanie bezpośrednich negatywnych konsekwencji działań związanych ze środowiskiem „wyznawców prawdy”. Szczególnie skupiono się na aktywności internetowego twórcy Alexa Jonesa. Aby zrealizować te założenia, przedstawiono statystyki dotyczące strzelanin w USA, w tym szeroko rozumianych masowych zabójstw w placówkach oświatowych. Dalsza część stanowi studium przypadku samej tragedii w Sandy Hook. Następnie dokonano analizy powstałej dezinformacji i teorii spiskowych oraz ich oddziaływania na bliskich ofiar. Omawiana sprawa udowodniła, że ekstremistyczne treści, czy też mniej popularne poglądy nie tylko weszły do życia publicznego, ale też stanowią realne zagrożenie dla wybranych ludzi, dodatkowo pogłębiając ich traumę. Dwie najczęściej pojawiające się teorie dotyczące Sandy Hook zakładały, że była to inscenizacja, w trakcie której nikt nie zginął oraz że za tymi działaniami stał rząd USA, chcący ograniczyć prawo Amerykanów do posiadania broni.

Sztuczna inteligencja i nowa era dezinformacji: przekształcenia komunikacji politycznej w perspektywie społeczno-politycznej

Natalia Olszanecka — 2026-06-30

Rozwój generatywnej sztucznej inteligencji przesunął granice tego, co uważano za możliwe w produkcji fałszywych treści politycznych. Modele językowe pozwalają wytwarzać przekonujące teksty na skalę wcześniej nieosiągalną, syntetyzery głosu i obrazu udostępniły technologię deepfake szerokim grupom użytkowników, a systemy rekomendacyjne platform społecznościowych nadal decydują o zasięgu treści. Niniejszy artykuł zestawia dorobek badań politologicznych, komunikacyjnych i psychologicznych z analizą kilku studiów przypadków z lat 2023–2025: kampanii parlamentarnej na Słowacji, prawyborów w stanie New Hampshire, kampanii parlamentarnej w Polsce, wyborów prezydenckich na Tajwanie oraz w Argentynie, a także rosyjskiej operacji wpływu „Doppelganger”. Rozważania prowadzą do wniosku, że najpoważniejsze konsekwencje generatywnej AI ujawniają się w długofalowej erozji zaufania do instytucji, mediów i procedur demokratycznych. W tekście omówiono aktualne mechanizmy przeciwdziałania: rozporządzenie o sztucznej inteligencji (AI Act), akt o usługach cyfrowych (DSA), inicjatywy edukacji medialnej oraz technologie znakowania i wykrywania treści syntetycznych. Wskazano także luki badawcze, m.in. niedostatek analiz nad komunikatorami szyfrowanymi oraz nad zjawiskiem „dywidendy kłamcy”.

Bezpieczeństwo epistemologiczne wobec transhumanistycznych technologii cyfrowych jako istotna przestrzeń do ochrony we współczesnym państwieepistemologiczne wobec transhumanistycznych technologii cyfrowych jako istotna przestrzeń do ochrony we współczesnym państwie

Paweł Orzeł — 2026-06-30

Artykuł podejmuje problematykę bezpieczeństwa epistemologicznego współczesnego państwa w obliczu gwałtownego rozwoju technologii cyfrowych, w tym sztucznej inteligencji (AI), oraz rosnącego wpływu ideologii transhumanistycznej. Analizuje spektrum zagrożeń dla suwerenności poznawczej i odporności społecznej, do których należą m.in. zjawiska zatruwania danych (ang. covert data poisoning), dezinformacja, algorytmiczne problemy dla przestrzeni Smart City oraz filozoficzne aspekty wojny kognitywnej (ang. cognitive warfare). Postępująca integracja technologii z życiem człowieka – widoczna w zjawiskach takich jak „outsourcing myślenia”, rozwój interfejsów mózg–maszyna (BMI) czy masowa cyfryzacja danych medycznych i biometrycznych – rodzi bezprecedensowe wyzwania polityczne oraz egzystencjalne. Osadzając analizę w ewolucji refleksji filozoficznej, od klasycznych teorii poznania po współczesną epistemologię społeczną, proponuje się proaktywny model architektury bezpieczeństwa epistemologicznego państwa. Model ten opiera się na pięciu filarach: (1) autentyczności epistemicznej, (2) przejrzystości algorytmicznej, (3) maksymalizacji pozytywnej wartości werystycznej (promowaniu prawdy), (4) sprawności międzyinstytucjonalnej wymiany informacji oraz (5) budowaniu odporności społecznej poprzez edukację i prebunking. W konkluzji wykazano, że technologiczne filtry są niewystarczające do pełnej ochrony państwa. Postuluje się, aby w systemie obrony epistemologicznej uwzględnić rolę religii jako „podwójnego stabilizatora”, który dostarcza niezmiennego zakotwiczenia aksjologicznego i chroni jednostkę przed technokratyczną redukcją człowieka.

Edukacja w budowaniu odporności społecznej na dezinformację i propagandę

Andrzej Pieczywok — 2026-06-30

Propaganda i dezinformacja w XXI wieku odgrywają szczególną rolę w kontekście bezpieczeństwa międzynarodowego. Propaganda służy podmiotom do kształtowania opinii publicznej, natomiast dezinformacja polega na świadomym wprowadzaniu w błąd poszczególnych osób. Zarówno dezinformacja, jak i propaganda związane są bezpośrednio z mediami. Znaczącą rolę w XXI wieku odgrywają tzw. nowe media, czyli internet oraz media społecznościowe, ale także sztuczna inteligencja. Skala i tempo rozprzestrzeniania się informacji jeszcze nigdy nie były tak mocno związane z każdą sferą ludzkiego życia. Oznacza to, że działania dezinformujące oraz inne zniekształcenia informacyjne mogą powodować wysokie koszty społeczne. Jednym z najistotniejszych sposobów przeciwdziałania dezinformacji i propagandy jest edukacja realizowana poprzez różne formy i podmioty. Celem artykułu jest ukazanie wpływu edukacji w budowaniu odporności społecznej na dezinformację i propagandę. Artykuł składa się z czterech części: wprowadzenia, dezinformacji i manipulacji informacją w sterowaniu umysłem i emocjami człowieka, edukacyjnych form i podmiotów przeciwdziałania dezinformacji i propagandy oraz podsumowania.

Joseph J. Romm, The hype about hydrogen, fales promises and real solutions in the race to save the climate – revised & updated edition, Island Press 2025, 240 ss.

Patryk Banczerowski — 2026-06-30

Recenzja: Методичний посібник забезпечення практичної роботи слухачів курсу “Медіація та розв’язання конфліктів”, С. О. Лисенко, Т. Б. Аріфходжаєва, О. В. Верба. Київ: Міжрегіональна Академія управління персоналом, Київ 2024. 94 с.

Ludmyla Kryva — 2026-06-30

„Między dwoma totalitaryzmami”. Wojna, chaos i martyrologia Lublina lat 1944–1945 w zapiskach ks. Józefa Kruszyńskiego

Paweł Dziwisz — 2026-06-30

Artykuł przedstawia wieloaspektową analizę wydarzeń, jakie rozegrały się w Lublinie w latach 1944–1945, ukazanych przez pryzmat egodokumentów ks. Józefa Kruszyńskiego – wikariusza generalnego diecezji lubelskiej, świadka i kronikarza epoki. Autor rekonstruuje dynamikę przemian społeczno‑politycznych, militarnych i martyrologicznych, zestawiając oficjalne narracje propagandowe z osobistymi zapiskami duchownego. Wykorzystane źródła – rękopiśmienne dzienniki liczące ok. 10 tys. kart – pozwalają na szczegółowe odtworzenie m.in. radzieckiego bombardowania Lublina z 11 maja 1944 r., masakry więźniów na Zamku Lubelskim w lipcu 1944 r., napięć społecznych związanych z powrotem ludności żydowskiej oraz prób politycznej instrumentalizacji nabożeństw żałobnych przez PKWN. Szczególnie wstrząsające są opisy autora, np. relacja z nalotu: „Zdawało się, że całe piekło zawisło nad miastem i wypowiedziało mu zagładę” (J. Kruszyński, Dziennik 11, k. 1481–1482). Analiza obejmuje również degradację miejsca pamięci – obozu na Majdanku – w pierwszym roku po wojnie, którą Kruszyński określa jako „wandalizm niesłychany” (J. Kruszyński, Dziennik 15, k. 4781–4782). Artykuł ukazuje Lublin jako przestrzeń zderzenia dwóch totalitaryzmów, a dzienniki duchownego jako wyjątkowe świadectwo granicznego doświadczenia społecznego i narodowego.