Facta Simonidis https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs <p>Półrocznik "Facta Simonidis" ukazuje się od 2008 r. Wydawany jest przez Akademię Zamojską. Nawiązuje do wielowiekowego dorobku naukowego Akademii Zamojskiej założonej w 1594 r. przez Jana Zamoyskiego oraz działalności Szymona Szymonowica - humanistycznego poety, autora <em>Sielanek</em>, bibliofila, organizatora drukarni akademickiej.</p> <p>Czasopismo stanowi forum wymiany wyników badań, miejsce dyskusji i recenzji z zakresu nauk humanistycznych i społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem architektury i urbanistyki, filozofii, geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej, historii, językoznawstwa, literaturoznawstwa, a także nauk o bezpieczeństwie, nauk o komunikacji społecznej i mediach, nauk o kulturze i religii, nauk o polityce i administracji, nauk o sztuce, nauk o zarządzaniu i jakości, nauk prawnych oraz pedagogiki, psychologii oraz socjologii.</p> <p>Artykuły, recenzje i inne teksty publikowane są w języku polskim oraz językach kongresowych (angielskim, francuskim, hiszpańskim, niemieckim, włoskim).</p> <p>Wersja elektroniczna czasopisma jest jego wersją pierwotną.</p> Akademia Zamojska pl-PL Facta Simonidis 1899-3109 Spis treści https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3161 Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 Strony tytułowe https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3160 Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 O symbiozie FC Barcelony z Katalonią i projekcie naprawczym klubu w okresie drugiego mandatu Joana Laporty (2021–2026). Recenzja książki: Joan Laporta, Així hem salvat el Barça, red. Josep Maria Fonalleras (Ara Llibres, 2026), ss. 208 + kolorowe ilustracje https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3153 <p>[Recenzja książki]: Joan Laporta, <em>A</em><em>i</em><em>xí hem salvat el Barça</em><em>. A cura de Josep Maria Fonalleras,</em> Ara Llibres, Barcelona 2026, 208 ss. + kolorowe ilustracje</p> Filip Kubiaczyk Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 421–428 421–428 10.56583/fs.3153 Recenzja książki: Emilia Wrocławska-Warchala, Michał Warchala, Praktyczna teodycea: Jak ludzie religijni radzą sobie ze złem; Studium z nauk społecznych (Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej, 2025) https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3084 <p>[Recenzja książki]: Wrocławska-Warchala Emilia, Warchala Michał, Praktyczna teodycea. Jak ludzie religijni radzą sobie ze złem. Studium z nauk społecznych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2025, ss. 521</p> Mirosław Boruta Krakowski Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 429–434 429–434 10.56583/fs.3084 Recenzja książki: Dariusz Adam Szkutnik Vis essentialis i entelechia: Caspara F. Wolffa oraz Hansa A. E. Driescha parametryczny wymiar świata organicznego (Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2024), ss. 214 https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2951 <p>[Recenzja książki]: Dariusz Adam Szkutnik <em>Vis essentialis i entelechia: Caspara F. Wolffa oraz Hansa A. E. Driescha parametryczny wymiar świata organicznego </em>(Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2024), ss. 214</p> Rafał Kupczak Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 435–437 435–437 10.56583/fs.2951 Przetrwanie na polu walki – o zabezpieczeniu medycznym pododdziałów obrony terytorialnej w działaniach taktycznych https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3004 <p>Wojna na Ukrainie stała się powodem analiz szeroko pojętych warunków prowadzenia otwartego konfliktu zbrojnego. W przestrzeni publicznej pojawia się wiele kwestii dotyczących taktyki prowadzenia wojny, środków stosowanych do niszczenia celów, wykorzystania sztucznej inteligencji (AI), systemów bezzałogowych czy też liczebności armii, jaką powinna posiadać Polska. Toczy się również publiczna dyskusja na temat medycznego zabezpieczenia walczących wojsk. Jest ona nie zwykle trudna z uwagi na ogólnie negatywnie postrzeganą publiczną służbę zdrowia. W artykule przedstawiono funkcjonowanie zabezpieczenia medycznego działań taktycznych w Wojskach Obrony Terytorialnej (WOT). Podjęto też próbę określenia kierunków zmian koniecznych z punktu widzenia zapewnienia właściwej opieki medycznej walczącym żołnierzom. Celem artykułu jest analiza przyjętych rozwiązań doktrynalnych w zakresie zabezpieczenia medycznego działań taktycznych pododdziałów lekkiej piechoty w kontekście wymagań współczesnego pola walki.</p> Janusz Leżoń Julian Traciak Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 111 131 10.56583/fs.3004 Sztuczna inteligencja a bezpieczeństwo w erze realfake https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2927 <p>Artykuł analizuje znaczenie bezpieczeństwa w kontekście obrazów generowanych przez AI oraz doprecyzowuje pojęcie „realfake” jako kategorii opisującej syntetyczne lub hybrydowe wizualia naśladujące moc dowodową obrazu dokumentalnego. W badaniu 217 uczestników oceniało 18 bodźców – fotografie rzeczywiste, obrazy DALL-E i obrazy stylizowane na estetykę Ghibli – pod kątem autentyczności, skłonności do udostępniania i postrzeganego ryzyka. ANOVA z powtarzanym pomiarem i korektą Greenhouse’a–Geissera wykazała istotne różnice między warunkami. Fotografie rzeczywiste uznano za najbardziej autentyczne, obrazy DALL-E za najmniej autentyczne, a obrazy stylizowane na Ghibli generowały najwyższe poczucie niepewności i ryzyka. Wyniki uzasadniają łączenie detekcji, rozwiązań proweniencyjnych i edukacji medialnej ukierunkowanej nie tylko na oszustwo, lecz także na destabilizację środowiska dowodowego.</p> Mikołaj Kabała Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 133 168 10.56583/fs.2927 Bezpieczeństwo informacyjne jednostki w relacjach interpersonalnych – zarys problematyki https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2883 <p>Celem niniejszego artykułu jest zbadanie i zarysowanie znaczenia mechanizmów bezpieczeństwa informacyjnego (BI) dla funkcjonowania społecznego jednostki w sieci różnych relacji interpersonalnych (RI). Sceneria RI jest, po szerszym ich rozłożeniu, pełna wyzwań wynikających z osobowości, strategii i barier komunikacyjnych, jak też nastawienia, intencji i celów poszczególnych uczestników RI. Wywołuje to liczne konfiguracje relacji, które stawiają jednostkę na pozycji uprzywilejowanej, ale nierzadko także kłopotliwej. Wobec tego optyka BI powinna być postrzegana jako porządkująca zarówno prywatną, jak i interakcyjną przestrzeń informacyjną, budująca odporność informacyjną – a docelowo, poprzez świadomość sytuacyjną, kształtująca informacyjną sprawczość i skuteczność interpersonalną jednostki – która jest coraz ważniejszym warunkiem bezpieczeństwa i pomyślności w dzisiejszym świecie.</p> Damian Jarnicki Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 169 192 10.56583/fs.2883 Uwarunkowania społeczno-kulturowe zjawiska korupcji na przykładzie wybranych państw europejskich i azjatyckich https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3081 <p>Artykuł analizuje zjawisko korupcji oraz jego kulturowe i społeczne uwarunkowania na przykładzie państw skandynawskich, Indii i Chin. Korupcja rozumiana jest jako nadużywanie stanowiska lub władzy dla osiągnięcia prywatnych korzyści. Autorzy wskazują, że zjawisko to osłabia demokrację, hamuje rozwój gospodarczy, pogłębia nierówności społeczne i podważa zaufanie do instytucji publicznych. Zwrócono uwagę na formy korupcji i ich konsekwencje dla państwa i społeczeństwa. Szczególną uwagę poświęcono wpływowi czynników kulturowych na postrzeganie korupcji. W Skandynawii wysoki poziom zaufania społecznego, transparentność instytucji i normy kulturowe ograniczają występowanie korupcji, w krajach Azji sprzyja jej tradycja wręczania prezentów oraz sieci zależności społecznych. W Indiach istotną rolę odgrywają nierówności społeczne i historyczny system kastowy, w Chinach znaczenie mają relacje <em>guanxi </em>oparte na wzajemności i lojalności. Autorzy podkreślają, że skuteczna walka z korupcją wymaga przejrzystych instytucji, silnego społeczeństwa obywatelskiego oraz edukacji kształtującej postawy etyczne.</p> Marlena Blicharz Dawid Pająk Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 193–211 193–211 10.56583/fs.3081 Obecność kandydatek na pierwszą damę w mediach społecznościowych. Analiza komparatystyczna strategii komunikacyjnych i wizerunkowych Marty Nawrockiej i Małgorzaty Trzaskowskiej https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2987 <p>Celem artykułu jest charakterystyka strategii komunikacyjnych i wizerunkowych realizowanych podczas kampanii prezydenckiej 2025 w mediach społecznościowych przez kandydatki na pierwszą damę – Martę Nawrocką i Małgorzatę Trzaskowską. Badanie przeprowadzono w oparciu o metodę analizy zawartości, uwzględniając zarówno dane ilościowe (dynamikę aktywności), jak i jakościowe (tematykę, ramy interpretacyjne i obrazy wizerunkowe wynikające z opublikowanych materiałów). Pozwoliło to na systematyzację dziewięciu głównych obszarów wizerunku małżonek kandydatów na urząd Prezydenta RP. Wnioski zawierają odpowiedzi na pytania, czy prawom marketingu politycznego podlegają również profile w social media kandydatek na pierwszą damę oraz czy ich działalność na tym polu ma charakter autonomicznych kampanii komunikacyjnych, czy raczej subsydiarny względem inicjatyw ich mężów.</p> Żaneta Wełna Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 213–235 213–235 10.56583/fs.2987 Referendum z 30 czerwca 1946 roku – pierwsza próba mobilizacji wyborczej w Polsce Ludowej https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2879 <p>Celem artykułu jest omówienie wybranych działań dysponenta władzy – centralnego kierownictwa Polskiej Partii Robotniczej (PPR) – podejmowanych przed referendum 1946 roku, które można wpisać w proces legitymizacji mobilizacyjnej. Wskazano dwie główne strategie mobilizacyjne – propagandę i terror. Obejmowały one zarówno aktywizację społeczeństwa do masowego udziału w głosowaniu, jak i demobilizację podmiotów reprezentujących alternatywne idee lub postrzeganych jako antysystemowe, w tym dawnych elit (delegitymizacja).</p> Jacek Wołoszyn Prawa autorskie (c) 2025 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 237–252 237–252 10.56583/fs.2879 Strukturalne powody rosyjskiej inwazji na Ukrainę https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3102 <p>Rosyjska inwazja na Ukrainę 24 lutego 2022 roku zaskoczyła świat. Chociaż była kontynuacją wojny hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie, to tym razem skala inwazji miała główne znaczenie. Dlaczego Rosja zaryzykowała otwartą inwazję, zamiast kontynuować taktykę agresji w szarej strefie między wojną a pokojem? Dlaczego Kreml tak desperacko pragnie podbić Ukrainę za wszelką cenę? Dlaczego wojna ta stała się współczesną wersją leninowskiej zasady „kto kogo”? Artykuł próbuje odpowiedzieć na te pytania, analizując głębokie, strukturalne czynniki stojące za rosyjską agresją na Ukrainę, takie jak: geograficzne (rosyjskie podejście do przestrzeni, stref buforowych, „bliskiej zagranicy” i ekspansji terytorialnej), kulturowe (rosyjskie przekonanie o własnej wyjątkowości, mesjanistyczny „obronny imperializm”, kult militaryzmu), historyczne (ruski mir; od ruskiego do rosyjskiego), systemowe (autorytaryzm kontra demokracja; neosowieckość, patronacki prezydentyzm) oraz ideologiczne (rewanżyzm, rewizjonizm, antiamerykanizm). Czynnik te, w połączeniu z porażką pierwotnych planów Moskwy, zakładających szybkie zwycięstwo, stworzyły rzeczywistość wojny na wyniszczenie. Jej wynik będzie miał ogromne znaczenie dla Rosji, Ukrainy i świata.</p> Michał Lubina Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 253–273 253–273 10.56583/fs.3102 Samotne macierzyństwo na uchodźstwie: problemy i strategie adaptacyjne matek. Studium jakościowe kobiet z Ukrainy mieszkających w Olsztynie https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3095 <p>Celem artykułu jest opis codziennych problemów samotnych matek – uchodźczyń z Ukrainy oraz stosowanych przez nie strategii adaptacyjnych. Analizy empiryczne opierają się na wybranych wynikach zogniskowanego wywiadu grupowego zrealizowanego w grudniu 2025 roku w gronie 7 matek, które po wybuchu pełnoskalowej wojny na Ukrainie znalazły schronienie w Olsztynie. Doświadczenia badanych pokazują, że uchodźstwo prowadzi do poważnej reorganizacji życia rodzinnego i redefinicji ról macierzyńskich. Badane matki realizują role opiekuńcze, wychowawcze, zawodowe oraz organizacyjne. Funkcjonują w stanie ciągłego napięcia i permanentnego braku czasu. W tych warunkach rozwijają one różnorodne strategie radzenia sobie, zarówno na poziomie indywidualnym (reorganizacja pracy, wieloetatowość i dywersyfikacja źródeł dochodu, inwestowanie w rozwój zawodowy), jak i grupowym (tworzenie nieformalnych sieci wsparcia).</p> Elżbieta Subocz Magdalena Sternicka-Kowalska Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 275–298 275–298 10.56583/fs.3095 W stronę (nie)jednej realno-wirtualnej rzeczywistości offline-online. Kilka uwag o współczesnym świecie życia codziennego https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2994 <p>Od lat 90. XX wieku świat społeczny analizowany jest w przestrzeniach trzech wymiarów rzeczywistości: fizycznej, społecznej i wirtualnej. Szczególne miejsce w ich ramach zajmują otaczające nas i współtworzone przez nas obszary subświatów online. W konsekwencji dynamicznego rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) wszystkie wskazane wymiary rzeczywistości przenikają się i łączą. Niniejszy tekst jest próbą zwrócenia uwagi na teoretyczno-metodologiczny niuans, ważny dla dzisiejszego świata życia codziennego, a wynikający z nakładania się dwóch taksonomii rzeczywistości – pierwszą tworzy układ przestrzeni rzeczywistości fizycznej, rzeczywistości społecznej i rzeczywistości wirtualnej, druga jest komponowana przez rzeczywistość obiektywną, rzeczywistość subiektywną i rzeczywistość intersubiektywną.</p> Witold Wrzesień Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 299–314 299–314 10.56583/fs.2994 Znajomość zasad i przestrzeganie savoir-vivre’u przez uczniów szkół średnich https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3056 <p>Kultura osobista jest uznawana za podstawę prawidłowego funkcjonowania człowieka. Pierwsze lekcje dotyczące ogłady czy zasad panujących w otaczającej rzeczywistości otrzymuje on w najbliższym środowisku, a <em>savoir-vivre </em>nadal postrzegany jest jako istotny element wychowania. Jednakże we współczesnym środowisku edukacyjnym, co potwierdzają wyniki badań empirycznych, obserwuje się nasilenie niewłaściwych zachowań wśród młodzieży. Przeprowadzone badania empiryczne miały na celu określenie, jakie elementy zasad <em>savoir</em><em>‑vivre </em>są znane badanej młodzieży. Uzyskane wyniki wskazują, że respondenci posiadają znajomość podstawowych zasad <em>savoir-vivre</em>. We wnioskach stwierdzono, że w przyszłości zasadne jest podejmowanie działań ukierunkowanych na utrwalanie zasad kultury oraz korygowanie błędnych postaw, a środowiska najbliższego otoczenia powinny przygotowywać młodzież do funkcjonowania w społeczeństwie opartym na normach kulturowych.</p> Wiktoria Krakowiak Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 315–334 315–334 10.56583/fs.3056 Skala orientacji preferencji muzycznych (SOPM): wstępna konstrukcja i właściwości psychometryczne narzędzia https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3064 <p>Celem artykułu jest przedstawienie procesu konstrukcji i wstępnej walidacji Skali Orientacji Preferencji Muzycznych (SOPM) przeznaczonej do badania preferencji muzycznych adolescentów. Założono, że preferencje muzyczne mają charakter wielowymiarowy oraz pełnią istotne funkcje rozwojowe i regulacyjne. Na podstawie analizy literatury oraz badań empirycznych opracowano zestaw pozycji odnoszących się do różnych obszarów doświadczeń muzycznych młodzieży. Badanie przeprowadzono wśród 666 uczniów szkół ponadpodstawowych. Strukturę narzędzia określono za pomocą eksploracyjnej analizy czynnikowej, a jego rzetelność oceniono z wykorzystaniem współczynnika alfa Cronbacha. Dodatkowo przeprowadzono analizę zgodności z modelem preferencji muzycznych Rentfrowa i współpracowników, stosując współczynnik zgodności czynnikowej Tuckera. Wyniki potwierdziły czteroczynnikową strukturę SOPM oraz zadowalające właściwości psychometryczne skali. Narzędzie może być wykorzystywane zarówno w badaniach naukowych, jak i praktyce edukacji muzycznej.</p> Maciej Kołodziejski Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 335–362 335–362 10.56583/fs.3064 Akceptacja choroby i potrzeby w zakresie asystencji osobistej dorosłych osób z rdzeniowym zanikiem mięśni https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3103 <p>Celem artykułu jest analiza stopnia akceptacji choroby oraz potrzeb w zakresie asystencji osobistej u dorosłych osób z rdzeniowym zanikiem mięśni (SMA). W badaniu przeprowadzonym w nurcie ilościowym z wykorzystaniem metody sondażu diagnostycznego, uczestniczyło 35 dorosłych z diagnozą SMA w wieku 25–60 lat. Zastosowano skalę akceptacji choroby (AIS) w adaptacji Z. Juczyńskiego oraz autorski kwestionariusz ankiety dotyczący funkcjonowania codziennego i zapotrzebowania na usługi asystenta osobistego. Wyniki wskazują na niski poziom akceptacji choroby oraz na status funkcjonalny jako czynnik różnicujący poziom akceptacji respondentów. Deklarują oni znaczne trudności w realizacji niezależnego życia oraz wysokie zapotrzebowanie na wsparcie w formie asystencji osobistej (w środowisku domowym i poza nim) we wzmacnianiu autonomii, uczestnictwa społecznego i jakości życia dorosłych osób z SMA. Wyniki badań wskazują na potrzebę systemowego rozwoju tej usługi oraz przygotowania asystentów do pracy z osobami z SMA.</p> Elżbieta Kręcisz-Plis Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 363–379 363–379 10.56583/fs.3103 Doświadczenia pielęgniarek intensywnej terapii związane z opieką nad osobami w ostatnim okresie życia w ujęciu etycznym https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2989 <p>Celem pracy jest opis doświadczeń pielęgniarek intensywnej opieki związanych z opieką nad pacjentami w ostatnim okresie życia w ujęciu etycznym. Opracowanie oparto na przeglądzie literatury naukowej z lat 2014–2025, obejmującym badania jakościowe, przeglądy systematyczne oraz wytyczne. Analizie poddano aspekty etyczne pracy w oddziałach intensywnej terapii w kontekście dylematów moralnych, stresu etycznego oraz troski o godność pacjenta. Wyniki przeglądu wskazują, że pielęgniarki oddziałów intensywnej terapii (OIT) często doświadczają stresu moralnego wynikającego z uczestnictwa w terapii uporczywej, braku jasnych wytycznych etycznych oraz napięcia między obowiązkiem ratowania życia a troską o dobro i godność pacjenta. Wskazano na potrzebę wprowadzenia szkoleń z etyki, systemowego wsparcia emocjonalnego oraz integracji zasad opieki paliatywnej w oddziałach intensywnej terapii.</p> Krystyna Woźniak Dorota Ozga Marzanna Obrzut Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 381–402 381–402 10.56583/fs.2989 Mikrotransakcje oraz zachowania hazardowe w grach cyfrowych – uwarunkowania i profilaktyka w kontekście teorii pozytywnego rozwoju młodzieży https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3122 <p><strong>Cel: </strong>Celem artykułu jest analiza mechanizmów związanych z funkcjonowaniem lootboxów w grach wideo oraz ich potencjalnych powiązań z zachowaniami o charakterze hazardowym wśród dzieci i młodzieży.</p> <p><strong>Metoda: </strong>Dokonano przeglądu literatury aktualnych wyników badań, raportów oraz scharakteryzowano rozwój mikrotransakcji w branży gier, ze szczególnym uwzględnieniem mechaniki losowych skrzynek z nagrodami oraz ich strukturalnych podobieństw do gier losowych. Omówiono wybrane mechanizmy psychologiczne i behawioralne, a także czynniki rozwojowe, takie jak ograniczona kontrola impulsów czy wpływ grupy rówieśniczej.</p> <p><strong>Wyniki: </strong>Na tej podstawie opracowano model teoretyczny cyklu zachowań związanych z otwieraniem lootboxów. Przedstawiono także kierunki działań profilaktycznych, uwzględniające podejście oparte na pozytywnym rozwoju młodzieży, wskazując na konieczność ograniczania ekspozycji na mechanizmy hazardopodobne poprzez wzmacnianie kompetencji psychospołecznych nastolatków.</p> <p><strong>Wnioski: </strong>Przeprowadzona analiza wskazuje, że mechanizmy typu lootbox, obecne w wielu popularnych grach wideo, wykazują istotne podobieństwa do klasycznych mechanizmów hazardowych, opartych na losowości i systemach wzmocnień.</p> Mateusz Barłóg Wojciech Buda Patrycja Jakubaszek Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 403–418 403–418 10.56583/fs.3122 Kobiety w Rzeczypospolitej Babińskiej https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3079 <p>Artykuł stawia sobie za cel rozpoznanie sensów autoprezentacji kobiet goszczących w Rzeczypospolitej Babińskiej (1601–1677) i głośno wypowiadających się przy stole, w męskim towarzystwie. Ich humorystyczne narracje zapisane na kartach tzw. akt babińskich pozwalają na ujawnienie różnych typów postrzegania przez nie świata. Zarazem ukazują miejsce kobiet w patriarchalnej rzeczywistości szlachty koronnej XVII wieku. Było ono niewielkie – na 413 anegdot zapisanych tylko siedem jest autorstwa kobiet. Treść tych narracji ukazuje ich autorki jako osoby o silnych osobowościach, często przełamujących obyczajowe stereotypy. Większość anegdot (cztery) wyszło spod pióra protestantek w czasie, gdy gospodarzem Rzeczypospolitej Babińskiej był ewangelik reformowany Jakub Pszonka. Wiązać to można z dowartościowaniem roli kobiet przez reformację.</p> Dariusz Chemperek Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 13 29 10.56583/fs.3079 Włoska podróż Gustawa Olizara jako doświadczenie formacyjne i źródło późniejszego kryzysu małżeńskiego w świetle jego pamiętników i listów Alojzego Felińskiego https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3080 <p>Artykuł analizuje włoską podróż Gustawa Olizara jako doświadczenie formacyjne, które pośrednio wpłynęło na jego późniejszy kryzys małżeński. Podstawę źródłową stanowią fragmenty pamiętników Olizara oraz wyimki z listów Alojzego Felińskiego z lat 1818–1820. Zastosowanie metody opisowej i konfrontatywnej pozwoliło zestawić autobiograficzną interpretację wydarzeń z moralnym komentarzem mentora. Analiza pokazuje, że podróż do Włoch nie była bezpośrednią przyczyną rozpadu małżeństwa, lecz stworzyła warunki dla decyzji i relacji, które doprowadziły do późniejszych konfliktów. Szczególne znaczenie miało zawarte podczas pobytu we Włoszech małżeństwo z Karoliną de Molo oraz wynikające z niego napięcia kulturowe i obyczajowe. Studium ukazuje ambiwalentny charakter podróży elit przełomu XVIII i XIX wieku, łączącej funkcję formacyjną z możliwością destabilizacji życia prywatnego.</p> Magdalena Patro-Kucab Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 31 50 10.56583/fs.3080 Niebezpieczeństwa podróży do Berchtesgaden a idee Dziennika Mód Paryskichpodróży do Berchtesgaden a idee „Dziennika Mód Paryskich” https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2982 <p>Twórcy najważniejszego prasowego organu krajowego romantyzmu <em>Dziennika Mód Paryskich </em>wobec braku czytelników zainteresowanych rozwojem „literatury umniczej” oraz monopolu wspieranej przez despotyczny rząd <em>Gazety Lwowskiej </em>musiała dostarczyć czytelniczej publiczności tematów ciekawych, a jednocześnie wychowawczo wartościowych przy restrykcyjnej cenzurze. Dołączenie do redaktorskiego zespołu Walentego Chłędowskiego, wieloletniego współpracownika <em>Gazety Lwowskiej</em>, rozpoczęło proces pozyskiwania czytelników. Ważnym etapem w rozwoju pisma była publikacja w pięciu numerach z 1841 roku relacja „Wycieczka do Berchtesgaden”. Podsumowujący wyprawę szósty artykuł utknął w cenzurze za niedopuszczalną satyrę, której przedmiotem był antywzór romantycznych postaw – niemiecki przewodnik. Artykuł ma na celu udowodnić, że pisarze z kręgu <em>Dziennika Mód Paryskich </em>programowo rozprawiali się z literacką konwencją „romantyczności”, propagując romantyczną edukację ludu.</p> Tadeusz Półchłopek Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 51 69 10.56583/fs.2982 Wkraczając w kulturowy krajobraz Portland – o tożsamości miasta w wybranych reprezentacjach literackich https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2915 <p>Artykułu ma na celu rekonstrukcję tożsamości kulturowej Portland poprzez analizę wybranych literackich reprezentacji miasta (K. Dunn, U.K. Le Guin, C. Palahniuk, P. Rock). Założeniem badawczym jest studium koncepcji „inności” jako kluczowej kategorii konstytuującej tożsamość Portland. Podejście interdyscyplinarne (perspektywa literaturoznawcza, refleksja hermeneutyczna z elementami antropologii przestrzeni) pozwala na uporządkowanie wiedzy o lokalnej tożsa mości miasta. Wskazano na unikalne elementy topografii samego miasta (<em>genius loci </em>Portland), które znacząco zmieniło się na przestrzeni ostatnich lat. Wyzwania społeczne, środowiskowe i gospodarcze wywołały też transformację jego topografii kulturowej. Wskazano na łączność literackich reprezentacji przestrzeni Portland z realnymi problemami mieszkańców. Narracja w kluczu kulturoznawczym umożliwiła uchwycenie performatywnego charakteru miejskiego krajobrazu i ukazanie ewolucji tożsamości Portland (od lat 80. XX wieku).</p> Anna Reglińska-Jemioł Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 71 87 10.56583/fs.2915 Amatorskie zespoły muzyki dawnej w Polsce w latach 2001–2025. Dynamika, struktura i perspektywy ruchu wykonawczego https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3108 <p>Celem artykułu jest zaprezentowanie amatorskiego ruchu muzyki dawnej w Polsce w latach 2001–2025 oraz ukazanie jego znaczenia jako formy edukacji kulturalnej dzieci i młodzieży. W części teoretycznej przybliżono genezę historycznego wykonawstwa oraz rolę amatorskiego muzykowania w kształtowaniu wrażliwości artystycznej, kompetencji społecznych i tożsamości kulturowej młodych uczestników. W części empirycznej zaprezentowano wyniki badań nad dynamiką, strukturą i zapleczem instytucjonalnym środowiska w omawianym ćwierćwieczu. Artykuł zamyka diagnoza aktualnych wyzwań i postulat wypracowania rekomendacji dla polityki kulturalnej wspierającej ten ważny i zagrożony segment polskiego życia muzycznego.</p> Joanna Mytnik-Daniluk Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 89 108 10.56583/fs.3108 II Ogólnopolska Konferencja Młodych Naukowców pt. „Współczesne wyzwania krajowej i europejskiej przestrzeni prawnej”, Lublin, 7 czerwca 2025 roku https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/2939 <p>[Sprawozdanie]: II Ogólnopolska Konferencja Młodych Naukowców pt. „Współczesne wyzwania krajowej i europejskiej przestrzeni prawnej”, Lublin, 7 czerwca 2025 roku</p> Paweł Lewandowski Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 441–443 441–443 10.56583/fs.2939 Sprawozdanie z sympozjum naukowego ku czci osoby i dzieła ks. prof. Andrzeja Maryniarczyka SDB pt. „Problem początku świata i człowieka a teoria creatio ex nihilo”, Akademia Zamojska, Zamość, 26 stycznia 2026 roku https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/fs/article/view/3149 <p>[Sprawozdanie]: Sympozjum naukowe ku czci osoby i dzieła ks. prof. Andrzeja Maryniarczyka SDB pt. „Problem początku świata i człowieka a teoria creatio ex nihilo”, Akademia Zamojska, Zamość, 26 stycznia 2026 roku </p> Mirosław Karpiński Prawa autorskie (c) 2026 Facta Simonidis https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0 2026-06-30 2026-06-30 19 1 445–447 445–447 10.56583/fs.3149