Studia Żydowskie. Almanach

Szukając Boga. Relacyjny wymiar religijności Janusza Korczaka

2026-01-08T13:28:18+01:00

Dla Janusza Korczaka relacyjny wymiar duchowości był fundamentalny. Najpierw szukał Boga w różnych przestrzeniach swojego życia, a następnie wartość tego osobistego doświadczenia urzeczywistniał w codzienności, zwłaszcza wobec swoich wychowanków. Postrzegał on religię jako element życia duchowego człowieka, ponieważ w każdym człowieku jest pragnienie poszukiwania i odkrywania religijności, a nade wszystko otwartość człowieka na to wszystko, co święte, i doświadczenie, przeżycie tego we właściwy dla siebie sposób. Twórczość pisarska Janusza Korczaka, zwłaszcza ta, w której zmaga się z życiem i poszukuje jego sensu, może być swoistym zaproszeniem dla każdego człowieka chcącego zatrzymać się nad swoim życiem i poszukać tego, co stanowi o jego wartości. Dla Korczaka tą poszukiwaną i odnalezioną wartością stał się Bóg, który jest Miłością.

Paradoksy muzyki żydowskiej

2026-01-08T13:28:19+01:00

Muzyka żydowska jest wieloaspektowym zjawiskiem kulturowym, a jej definicja od dawna jest przedmiotem sporów. W tle tych sporów definicyjnych odnajdujemy przeciwstawne tendencje, a nawet paradoksy związane z praktyką i odbiorem muzyki, w taki czy inny sposób powiązanej z tradycjami żydowskimi. Czy muzyka żydowska musi być „autentyczna”, czy też imitacja lub przekształcenie żydowskich tematów muzycznych powinno być również objęte zakresem jej semantyki? Czy muzyka żydowska musi być „tradycyjna”, czy może być również nowoczesna, a nawet współczesna? Czy niskiej jakości komercyjna muzyka jest nadal „muzyką żydowską”? Pytań tych nie da się oddzielić od kontekstu kulturowego i społecznego, w którym funkcjonuje wszystko, co w muzyce udaje żydowskie. W Polsce tym tłem są skomplikowane relacje polsko-żydowskie. Procesy adaptacji i twórczej syntezy zachodzące w ramach tzw. stref kontaktu prowadzą do przekształcenia tradycyjnych elementów muzycznych w nowe formy artystyczne. Jednocześnie podkreślają dychotomię między kulturą masową a wartościami wysokiej kultury artystycznej. Zjawisko muzyki żydowskiej, choć głęboko zakorzenione w tradycji, pozostaje dynamiczne i podatne na zmieniające się warunki społeczno-historyczne. Analiza tych czynników wymaga interdyscyplinarnego podejścia, uwzględniającego różnorodność perspektyw badawczych i istnienie napięć wynikających z funkcjonowania tej muzyki na styku pamięci kulturowej, komercjalizacji i artystycznej innowacji.

Mordechaj ben Józef Sułtański na Wołyniu: Próba podniesienia statusu prawnego Karaimów w Imperium Rosyjskim

2026-01-08T13:28:22+01:00

Artykuł skupia się na analizie biografii Mordechaja Sułtańskiego i jego potencjalnego wkładu w poprawę statusu prawnego Karaimów w Imperium Rosyjskim. Jako osoba pobożna Mordechaj Sułtański służył jako hazzan, napisał wiele dzieł i zyskał reputację wybitnego uczonego swojego pokolenia, wnosząc tym samym znaczący wkład w dziedziny religii karaimskiej i historii. Niniejsze opracowanie powstało na podstawie rękopisu Zecher Caddikim (Ms. B 445) przechowywanego w Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu i dotyczy kontaktów Sułtańskiego z Tadeuszem Czackim, Alojzym Osińskim i innymi wysoko postawionymi osobami w okresie życia karaimskiego uczonego na Wołyniu. Wybrane fragmenty zostały opublikowane w języku hebrajskim wraz z angielskim tłumaczeniem.

Szpieg czy ofiara stalinowskiego szaleństwa? Izaak Goldsztajn (1892–1954). Biografia zapomniana

2026-01-08T13:28:20+01:00

Niniejszy artykuł dotyczy zapomnianej w polskiej historiografii postaci Izaaka Goldsztajna. Urodził się on w 1892 roku w Zamościu i był siostrzeńcem Icchaka Lejba Pereca. Jego bratem był znany zamojski architekt i radny miejski Mojżesz Goldsztajn. Izaak Goldsztajn jako jedyny z rodziny przeżył Holokaust. Mieszkając w Polsce, należał do Bundu, a od lat 20. XX wieku pracował w Moskwie. Był komunistą — jak się wydaje — szczerze wierzącym w system. W latach 30. XX wieku pracował jako ekonomista i naukowiec. Czas II wojny światowej przeżył w Taszkiencie, a po zakończeniu wojny powrócił do Moskwy. Jego znajomość ze słynnym reżyserem Salomonem Michoelsem sprawiła, że Izaaka Goldsztajna posądzono o szpiegostwo na rzecz żydowskich nacjonalistów oraz USA. Został aresztowany, brutalnie przesłuchiwany i zmarł w więzieniu w 1954 roku. Artykuł ma na celu pokazanie tej postaci w szerszym kontekście rodzinnym i historycznym.

Status prawny i finansowy dyrektorów szkół w Polsce i Izraelu

2026-01-08T13:28:14+01:00

W artykule przedstawiono wyniki analizy porównawczej statusu prawnego i finansowego dyrektorów szkół w Polsce i Izraelu. W części prawnej omówiono podstawy funkcjonowania systemów edukacji, procedury rekrutacji i wymagania kwalifikacyjne, zakres autonomii decyzyjnej oraz mechanizmy oceny pracy dyrektorów. W części finansowej przedstawiono wynagrodzenia dyrektorów na różnych poziomach kształcenia, z uwzględnieniem różnic płciowych i relacji płac do zarobków osób z wyższym wykształceniem. Analiza wykazała, że w Polsce status prawny dyrektorów opiera się głównie na ścisłych regulacjach ustawowych, natomiast w Izraelu większy nacisk kładzie się na elastyczność, mentoring i innowacyjność. Status finansowy dyrektorów również znacząco różni się między krajami — w Izraelu dyrektorzy otrzymują średnio o około 40% wyższe wynagrodzenia niż w Polsce. Wnioski wskazują na potrzebę wdrożenia w Polsce programów wspierających w pierwszych latach pracy oraz większej transparentności procedur rekrutacyjnych w Izraelu.

Uwarunkowania i realizacja procesu dydaktycznego w chederach na terenie Galicji w latach 1772–1918

2026-01-08T13:28:16+01:00

Celem artykułu jest ukazanie roli i miejsca chederów w edukacji elementarnej młodzieży żydowskiej mieszkającej w Galicji. Szkoły tego typu działały tu przez cały okres zaborów. Chedery stanowiły najpopularniejszy typ żydowskiej szkoły religijnej. Tworzyli je prywatni nauczyciele (mełamedzi), którzy następnie prowadzili w nich nauczanie. Pomagali im asystenci, nazywani „belframi”. Do chederów uczęszczali głównie chłopcy w wieku 3–13 lat. Działalność chederów w Galicji była jednak ograniczana przez austriackie i galicyjskie władze państwowe, które dążyły do ich likwidacji i zastąpienia szkołami ogólnodostępnymi (dla całej młodzieży galicyjskiej). Jednak popularność chederów (które miały wielowiekową historię) powodowała, że ludność żydowska niechętnie oddawała swe dzieci do szkół publicznych. Największymi zwolennikami chederów byli chasydzi. Szkoły te tworzono w miastach zasiedlonych przez Żydów. W jednym mieście nieraz równolegle działało ich kilka bądź nawet kilkudziesiąt. Głównymi problemami w ich funkcjonowaniu były złe warunki lokalowe oraz duża ilość uczniów. Pomimo popularności chedery w okresie autonomicznym zaczęto mocno krytykować. Czyniły to nie tylko władze polityczne i oświatowe, ale także robili to postępowi Żydzi, którzy widzieli w nich jedną z przyczyn zacofania swych rodaków.

Mordechaj Gebirtig (1877–1942) — gdzieś pomiędzy

2026-01-08T13:28:21+01:00

Życie i twórczość Mordechaja Gebirtiga (1877–1942) zostały już całkiem dobrze opisane w literaturze. Jego utwory nagrywano, publikując w różnego rodzaju interpretacjach wykonawczych i edycjach wydawniczych. Trudno oprzeć się jednak wrażeniu, że ta poetycka twórczość jest bardzo mało znana, a także w niewielkim stopniu popularyzowana. Artykuł ma na celu intensyfikację w promowaniu tej twórczości. Klucz badawczo-opisowy jest propozycją nowatorską. Zakłada podejście do osoby i dzieła oparte na parze biegunów napięć, na linii których uwyraźnia się ars poetica twórcy. Jej zrozumienie znajduje się gdzieś „pomiędzy” biegunami napięć. Jest ich sześć: 1) pomiędzy zapomnieniem a pamięcią; 2) pomiędzy życiem a śmiercią; 3) pomiędzy słowem a dźwiękiem; 4) pomiędzy szarą codziennością a sceną; 5) pomiędzy ubóstwem a bogactwem; 6) pomiędzy dobrem a złem. Cyfra 6 wyraża w Biblii niedoskonałość i niepełność. Zamiarem autora jest podkreślenie niekompletności zaproponowanego zestawu biegunów napięć, co jest swoistym wezwaniem do kontynuacji badań.

Żydowskie zwyczaje związane z ciążą i porodem w świetle wybranej literatury etnograficznej z pierwszych dziesięcioleci XX wieku

2026-01-08T13:28:11+01:00

Czas ciąży, porodu i połogu wiązał się z ogromnym ryzykiem. Spowodowało to wykształcenie się licznych związanych z nim wierzeń oraz praktyk ochronnych. W literaturze etnograficznej niewiele jest jednak tekstów poświęconych temu zagadnieniu w kulturze Żydów polskich, a większość z nich powstała dopiero w XX wieku. Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie, w jaki sposób publikacje poruszały te zagadnienia. Przedstawiono w nim podejście do rodzicielstwa i poczęcia w kulturze żydowskiej, a następnie omówiono zakazy i nakazy dotyczące brzemiennych, przygotowań do rozwiązania i samego porodu. Wierzenia łączyły ludowe praktyki i myślenie magiczne z religią; ciekawe zagadnienie stanowi kwestia przenikania się kultur. Przeanalizowane publikacje, chociaż ograniczone pod względem ilości i różnorodności źródeł, ukazują bogactwo tradycji, które kształtowały życie społeczności żydowskich.

„Nieco bierna postawa rządów”, czyli parę uwag o amerykańskiej polityce wobec Zagłady Żydów w latach 1941–1944

2026-01-08T13:28:16+01:00

Artykuł rozpoczyna cytat z listu Louisa Segala, sekretarza generalnego Jewish National Workers’ Alliance do Stephena T. Early’ego, sekretarza prasowego prezydenta Stanów Zjednoczonych, z prośbą o wsparcie ze strony USA wobec prowadzonej przez nazistowskie Niemcy eksterminacji Żydów na okupowanych terytoriach ZSRR. Do pisma, datowanego na 3 listopada 1941 roku, Segal dołączył artykuł redakcyjny „Congress Weekly” — organu prasowego American Jewish Congress, w którym przytoczono konkretne przykłady masowych zbrodni popełnianych na Żydach przez nazistowskie Niemcy i Rumunię. Pismo Segala stanowi punkt wyjścia do opisu, wyjaśnienia przyczyn i oceny polityki USA wobec realizowanej przez nazistowskie Niemcy Zagłady Żydów na okupowanych terytoriach ZSRR, a zwłaszcza Polski. W artykule opisano także aktywność amerykańskich Żydów w obronie ich współwyznawców prześladowanych w Europie.

Stosunki polsko-żydowskie w Lublinie w latach wielkiej wojny (1914–1916)

2026-01-08T13:28:13+01:00

Artykuł dotyczy relacji polsko-żydowskich w Lublinie podczas I wojny światowej. Między społecznością polską i żydowską istniał duży konflikt o podłożu gospodarczym. Stosunkowo nikła asymilacja ludności żydowskiej, spowodowana faktem bardzo dużej populacji tej społeczności w samym mieście, rodziła duże napięcia o charakterze narodowościowym. Mimo rywalizacji ów polityczny spór nie miał podłoża ideologicznego (rasistowskiego). Toczyły się zmagania, kto będzie gospodarzem w kraju po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Życie i dzieło Johanna Jacoba Sachsa XIX-wiecznego lekarza, naukowca, popularyzatora edukacji zdrowotnej i prekursora idei zdrowia publicznego

2026-01-08T13:29:24+01:00

Artykuł analizuje życiorys, ścieżkę edukacji oraz wybrane prace Johanna Jacoba Sachsa, lekarza oraz naukowca żydowskiego pochodzenia, urodzonego w Mirosławcu, który z dzisiejszej pespektywy uznawany jest za pioniera nauk o zdrowiu. Powiat wałecki, w którym znajduje się Mirosławiec, był od XVIII do XX wieku ważnym ośrodkiem społeczności żydowskiej. Jego funkcjonowanie organizowały dwa porządki — religijny oraz związany z prawodawstwem pruskim. Wykorzystanie różnorodnych źródeł i dokumentów z omawianego okresu pozwoliło przeprowadzić analizę mechanizmów, które kształtowały życie Sachsa. Sachs, urodzony w 1803 roku w dużej, ortodoksyjnej rodzinie żydowskiej, początkowo odebrał edukację, która przygotowywała go do roli rabina. Nie przyniosła mu ona jednak satysfakcji i ostatecznie ukończył studia medyczne. Następnie przeniósł się do Berlina, gdzie kontynuował karierę akademicką oraz działalność wydawniczą związaną z założonymi przez siebie czasopismami medycznymi. Jednym z jego najsłynniejszych dzieł jest Obraz życia kobiety w zdrowiu i chorobie z psychologicznego, intelektualnego i moralnego punktu widzenia. Podręcznik dla niemieckich kobiet.

Sachs, który urodził się w 1803 roku w wielodzietnej, ortodoksyjnej rodzinie żydowskiej, początkowo pobierał edukację przygotowującą do roli rabina. Nie przynosiło mu to jednak satysfakcji. Ostatecznie ukończył studia medyczne i wyjechał do Berlina, gdzie rozwijał karierę naukową i działalność wydawniczą, związaną założonymi przez siebie czasopismami medycznymi. Do jego najbardziej znanych dzieł należy Obraz życia kobiety w stanie zdrowia i choroby, z punktu widzenia psychologicznego, intelektualnego i moralnego. Podręcznik dla niemieckich kobiet.

Strony tytułowe

2026-01-08T10:20:39+01:00

Spis treści

2026-01-08T10:22:13+01:00

2026-01-08T10:23:17+01:00

Sprawozdanie z ceremonii przyznania śp. ks. infułatowi Bolesławowi Wróblewskiemu tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata

2026-01-08T13:28:12+01:00