Paradoksy muzyki żydowskiej

Zofia Hartman

doi:10.56583/sz.2791

Data publikacji : 2025-12-31

Tom 15 (2025)

Paradoksy muzyki żydowskiej

Zofia Hartman

https://orcid.org/0009-0008-8090-3192

DOI: https://doi.org/10.56583/sz.2791

Abstrakt

Muzyka żydowska jest wieloaspektowym zjawiskiem kulturowym, a jej definicja od dawna jest przedmiotem sporów. W tle tych sporów definicyjnych odnajdujemy przeciwstawne tendencje, a nawet paradoksy związane z praktyką i odbiorem muzyki, w taki czy inny sposób powiązanej z tradycjami żydowskimi. Czy muzyka żydowska musi być „autentyczna”, czy też imitacja lub przekształcenie żydowskich tematów muzycznych powinno być również objęte zakresem jej semantyki? Czy muzyka żydowska musi być „tradycyjna”, czy może być również nowoczesna, a nawet współczesna? Czy niskiej jakości komercyjna muzyka jest nadal „muzyką żydowską”? Pytań tych nie da się oddzielić od kontekstu kulturowego i społecznego, w którym funkcjonuje wszystko, co w muzyce udaje żydowskie. W Polsce tym tłem są skomplikowane relacje polsko-żydowskie. Procesy adaptacji i twórczej syntezy zachodzące w ramach tzw. stref kontaktu prowadzą do przekształcenia tradycyjnych elementów muzycznych w nowe formy artystyczne. Jednocześnie podkreślają dychotomię między kulturą masową a wartościami wysokiej kultury artystycznej. Zjawisko muzyki żydowskiej, choć głęboko zakorzenione w tradycji, pozostaje dynamiczne i podatne na zmieniające się warunki społeczno-historyczne. Analiza tych czynników wymaga interdyscyplinarnego podejścia, uwzględniającego różnorodność perspektyw badawczych i istnienie napięć wynikających z funkcjonowania tej muzyki na styku pamięci kulturowej, komercjalizacji i artystycznej innowacji.

Słowa kluczowe:

Żydzi, kultura, muzyka, muzyka żydowska, historia, kultura masowa

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Hartman, Z. (2025). Paradoksy muzyki żydowskiej. Studia Żydowskie. Almanach, 15, 29–42. https://doi.org/10.56583/sz.2791

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Błaszczyk L.T., Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku. Słownik biograficzny, Warszawa 2014.

Bohlman P., Jewish Music and Modernity, New York 2008. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195178326.001.0001

Connell J., Gibson Ch., World Music. Deterritorializing Place and Identity, „Progress in Human Geography”, 28 (2004), no. 3, s. 342–361, https://doi.org/10.1191/0309132504ph493oa. DOI: https://doi.org/10.1191/0309132504ph493oa

Fater I., Muzyka żydowska w Polsce w okresie międzywojennym, tłum. E. Świderska, Warszawa 1997.

Freedman J., Klezmer America Jewishness, Ethnicity, Modernity, New York 2008. DOI: https://doi.org/10.7312/free14278

Fuks M., Muzyka ocalona. Judaica polskie, Warszawa 1989.

Gruber E.R., Virtually Jewish. Reinventing Jewish Culture in Europe, Berkeley 2002. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520920927

Gruber E.R., Wierzchołek nieistniejącej góry, „Tygodnik Powszechny”, 2005, nr 27, https://www.tygodnikpowszechny.pl/wierzcholek-nieistniejacej-gory-126290 [dostęp 21.07.

Gzyl P., Klezmer z kula w akordeonie. Pożegnanie, „Dziennik Teatralny”, http://www.dziennikteatralny.pl/artykuly/klezmer-z-kula-w-akordeonie-pozegnanie.html [dostęp: 21.07.2025].

Halkowski H., Życie żydowskie, Kraków 2003.

Heskes I., Passport to Jewish Music. Its History, Traditions, and Culture, Westport-London 1994.

Idelsohn A., Jewish Music. Its Historical Development, New York 2011.

Jakubczyk-Ślęczka S., Klezmerskiej muzyki próba zrozumienia retrospektywna, „Kwartalnik Młodych Muzykologów UJ”, 2008, nr 2, s. 10–33.

Duch-Dyngosz M., Odzyskiwanie sąsiedztwa, „Miesięcznik Znak”, 2014, nr 713, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/7132014marta-duch-dyngoszodzyskiwanie-sasiedztwa/ [dostęp: 21.07.2025].

Koza ze styropianu, pejsy z pakuł. O współczesnej sztuce żydowskiej i pseudożydowskiej rozmawiają Alicja Cała, Ewa Koźmińska-Frejlak, Piotr Paziński, Ruta Pragier i Bella Szwarcman-Czarnota, „Midrasz”, marzec 2006, s. 9–12.

Lehrer E., Jewish Poland Revisited. Heritage Tourism in Unquiet Places, Bloomington 2013. DOI: https://doi.org/10.2979/6480.0

Pratt M.L., Arts of the Contact Zone, „Profession”, 1991, s. 33–40, http://www.jstor.org/stable/25595469 [dostęp: 21.07.2025].

Prokop-Janiec E., Kontakt i konflikt. Polsko-żydowska „contact zone”, „Tematy i Konteksty”, 2017, nr 7, s. 58–72. DOI: https://doi.org/10.15584/tik.2017.4

Prokop-Janiec E., Pogranicze polsko-żydowskie. Topografie i teksty, Kraków 2013.

Rogovoy S., The Essential Klezmer. A Music Lover’s Guide to Jewish Roots and Soul Music, from the Old World to the Jazz Age to the Downtown Avant-garde, Chapel Hill 2000.

Salmen W., The Post-1945 Klezmer Revival, in: Yiddish in the Contemporary World: Papers of the First Mendel Friedman International Conference on Yiddish, eds. G. Estraikh, M. Krutikov, Oxford 1999, s. 107–118.

Seroussi E., Music. The „Jew” of Jewish Studies, „Journal of the World Union of Jewish Studies”, 46 (2009), s. 3–84.

Siwak W., Muzyka etniczna w globalnej kulturze — wędrówka tożsamości?, w: Region, tożsamość, edukacja, red. J. Nikitorowicz, D. Misiejuk, M. Sobecki, Białystok 2005, s. 255–268.

Sokolińska J., Odrodzenie kultury żydowskiej w Europie, Gruber Ruth Ellen, „Gazeta Wyborcza”, 18.04.2005, https://wyborcza.pl/1,75517,2661455.html [dostęp: 20.08.2024].

Styczyński M., Folk music, world music, muzyka etniczna, muzyka ludowa. Co jest czym i dlaczego takie ważne? (Rozważania subiektywne), „Gadki z Chatki. Pismo folkowe”, 2000, nr 31, https://pismofolkowe.pl/artykul/folk-music-world-music-muzyka-etniczna-muzyka-ludowa-2716 [dostęp: 21.07.2025].

Szmeja M., Ruth Ellen Gruber. Odrodzenie kultury żydowskiej w Europie, tłum. A. Nowakowska, Sejny 2004.

Szwarcman D., Czy muzyka żydowska musi być kiczowata?, „Midrasz”, 2006, nr 3, s. 20.

Taylor T.D., Global Pop. World Music, World Markets, New York 1997.

The Cambridge Companion to Jewish Music, ed. J. Walden, Cambridge 2015.

Waligórska M., Klezmer’s Afterlife. An Ethnography of the Jewish Music Revival in Poland and Germany, New York 2013. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199995790.001.0001

Weiss I., Jewish Disneyland, „Midrasz”, 2006, nr 3, s. 21–23.

Zapiór L., The Music Traditions of the Ashkenazi Jews and Radical Jewish Culture. A Brief Outline of the Definitions and Content of Jewish Music in the Past and Nowadays, „Kwartalnik Młodych Muzykologów UJ”, 2020, nr 47, s. 215–227. DOI: https://doi.org/10.4467/23537094KMMUJ.20.049.13922