Uwarunkowania i realizacja procesu dydaktycznego w chederach na terenie Galicji w latach 1772–1918

Roman Pelczar

doi:10.56583/sz.2875

Data publikacji : 2025-12-31

Tom 15 (2025)

Uwarunkowania i realizacja procesu dydaktycznego w chederach na terenie Galicji w latach 1772–1918

prof. dr hab. Roman Pelczar

https://orcid.org/0000-0002-0612-0009

DOI: https://doi.org/10.56583/sz.2875

Abstrakt

Celem artykułu jest ukazanie roli i miejsca chederów w edukacji elementarnej młodzieży żydowskiej mieszkającej w Galicji. Szkoły tego typu działały tu przez cały okres zaborów. Chedery stanowiły najpopularniejszy typ żydowskiej szkoły religijnej. Tworzyli je prywatni nauczyciele (mełamedzi), którzy następnie prowadzili w nich nauczanie. Pomagali im asystenci, nazywani „belframi”. Do chederów uczęszczali głównie chłopcy w wieku 3–13 lat. Działalność chederów w Galicji była jednak ograniczana przez austriackie i galicyjskie władze państwowe, które dążyły do ich likwidacji i zastąpienia szkołami ogólnodostępnymi (dla całej młodzieży galicyjskiej). Jednak popularność chederów (które miały wielowiekową historię) powodowała, że ludność żydowska niechętnie oddawała swe dzieci do szkół publicznych. Największymi zwolennikami chederów byli chasydzi. Szkoły te tworzono w miastach zasiedlonych przez Żydów. W jednym mieście nieraz równolegle działało ich kilka bądź nawet kilkudziesiąt. Głównymi problemami w ich funkcjonowaniu były złe warunki lokalowe oraz duża ilość uczniów. Pomimo popularności chedery w okresie autonomicznym zaczęto mocno krytykować. Czyniły to nie tylko władze polityczne i oświatowe, ale także robili to postępowi Żydzi, którzy widzieli w nich jedną z przyczyn zacofania swych rodaków.

Słowa kluczowe:

Galicja, Żydzi, żydowskie szkoły religijne, chedery, nauczyciele szkół żydowskich, edukacja elementarna dzieci żydowskich

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Pelczar, R. (2025). Uwarunkowania i realizacja procesu dydaktycznego w chederach na terenie Galicji w latach 1772–1918. Studia Żydowskie. Almanach, 15, 107–121. https://doi.org/10.56583/sz.2875

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamczyk M.J., Edukacja a przeobrażenia społeczności żydowskich w monarchii habsburskiej 1774–1914, Wrocław 1998.

Bałaban M., Dzieje Żydów w Galicji i w Rzeczypospolitej Krakowskiej 1772–1868, Kraków [b.r.w.].

Bałaban M., Herz Homberg i szkoły józefińskie w Galicji (1787–1806). Studjum historyczne, w: M. Bałaban, Z historji Żydów w Polsce: szkice i studja, Warszawa 1920, s. 190–236.

Bujak F., Galicja, t. 1, Lwów 1908.

Cukras-Stelągowska J., Cheder i mełamed we wspomnieniach młodzieży żydowskiej okresu międzywojennego, „Paedagogia Christiana”, 2017, nr 2 (40), s. 187–209. DOI: https://doi.org/10.12775/PCh.2017.032

Cukras-Stelągowska J., Od chederu do jesziwy w polskiej diasporze… — dwustopniowy system żydowskiego szkolnictwa religijnego i jego współczesne transformacje, „Paedagogia Christiana”, 2009, nr 1 (23), s. 121–135. DOI: https://doi.org/10.12775/PCh.2009.009

Gerstmann T., Cheder, „Szkoła”, 1880, nr 10, s. 80–81; nr 11, s. 88–89; nr 12, s. 96–97.

Hoffman Z., Od chederu do jesziwy, w: Kalendarz żydowski 1985–1986, red. E. Świderska, Warszawa 1986, s. 84–92.

Hoffman Z., Szkolnictwo, w: M. Fuks i in., Żydzi polscy. Dzieje i kultura, Warszawa 1982, s. 84–90.

Horn M., Kultura żydowska w Polsce do końca XVIII wieku, w: M. Fuks i in., Żydzi polscy. Dzieje i kultura, Warszawa 1982, s. 20–31.

Łapot M., Chedery lwowskie w okresie autonomii galicyjskiej (1867–1914), „Kwartalnik Historii Żydów”, 2014, nr 3 (251), s. 496–513.

Łapot M., Religia mojżeszowa w szkolnictwie publicznym we Lwowie w okresie autonomii galicyjskiej (1867–1918), Częstochowa 2019.

Łapot M., Szkolnictwo żydowskie we Lwowie (1772–1939), Częstochowa 2016.

Maślak-Maciejewska A., Poza chederem. Żydzi w galicyjskiej szkole publicznej, Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2025.

Opas T., Z badań nad mniejszościami narodowymi w miastach Galicji w latach 1772–1848, „Prace Historyczno-Archiwalne”, 2 (1994), s. 71–83.

Pabis-Cisowska K., Postęp kontra tradycja. Kwestia małżeństwa, dobroczynności i szkolnictwa w żydowskim Krakowie na przełomie XIX i XX w., Kraków 2019.

Pelczar R., Szkolnictwo w miastach zachodnich ziem województwa ruskiego (XVI-XVIII w.), Rzeszów 1998.

Półćwiartek J., Skupiska żydowskie w Galicji u schyłku XVIII wieku, w: Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991, s. 149–157.

Rędziński K., Żydowskie szkolnictwo świeckie w Galicji w latach 1813–1918, Częstochowa 2000.

Samsonowska K., Elementarne szkolnictwo żydowskie w Krakowie w latach 1867–1918: rywalizacja środowisk żydowskich o model wychowania i wykształcenia młodego pokolenia, „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych”, 53 (2000), s. 19–40.

Słomka J., Pamiętniki włościanina. Od pańszczyzny do dni dzisiejszych, przedm. F. Bujak, W. Sobieski, Kraków [1929].

Świeboda J., Edukacja Żydów w Galicji 1772–1918, „Prace Historyczno-Archiwalne”, 2 (1994), s. 85–131.