Sprawa polska w polityce Piusa XII w kontekście zmagań z nazizmem i komunizmem

Mieczysław Ryba

doi:10.56583/frp.3287

Data publikacji : 2026-06-30

Nr 24 (2026)

Sprawa polska w polityce Piusa XII w kontekście zmagań z nazizmem i komunizmem

Mieczysław Ryba

https://orcid.org/0000-0002-6532-5987

DOI: https://doi.org/10.56583/frp.3287

Abstrakt

Artykuł dotyczy relacji Stolicy Apostolskiej i papieża Piusa XII do Polski w czasie II wojny światowej i w pierwszych latach po wojnie. Papież w czasie wojny uwarunkowany był panowaniem w Europie dyktatury narodowo-socjalistycznej w Niemczech, komunistycznej w Rosji oraz faszystowskiej we Włoszech. Wszystko to ograniczało możliwości swobodnej krytyki zbrodniczych reżimów. Każda taka krytyka wywoływała ogromne prześladowania katolików w poszczególnych krajach. Stolica Apostolska nie mogła sobie pozwolić na wybiórczą krytykę tylko jednego reżimu totalitarnego, gdyż byłoby to odebrane niewłaściwie przez wiernych i zostałoby natychmiast wykorzystane przez propagandę walczących ze sobą państw totalitarnych. Z drugiej strony Pius XII musiał się liczyć z uwięzieniem swojej osoby przez Niemców, co łączyłoby się z niespotykanym zagrożeniem dla funkcjonowania Kościoła w wymiarze globalnym. Dlatego papież wykorzystywał bardziej kanały dyplomatyczne dla obrony Polaków, zaś w przemówieniach publicznych wzywał do pokoju i przestrzegania prawa naturalnego wszystkie wojujące strony. Starał się też organizować wsparcie materialne dla Polaków. Po zakończeniu wojny Pius XII jednoznacznie krytykował zniewolenie Polski przez Sowiety. Z tego nade wszystko powodu władze komunistyczne zorganizowały bezprzykładne ataki propagandowe na osobę Ojca św.

Słowa kluczowe:

Pius XII, Kazimierz Papée, rząd polski na uchodźstwie

Inne teksty tego samego autora

Mieczysław Ryba, Służby specjalne PRL wobec obchodów milenijnych. Kilka refleksji na przykładzie Lubelszczyzny , Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie: Nr 4 (2016): PAŃSTWO JAKO FORMA ORGANIZACJI SPOŁECZEŃSTWA

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Ryba, M. (2026). Sprawa polska w polityce Piusa XII w kontekście zmagań z nazizmem i komunizmem. Fides, Ratio Et Patria. Studia Toruńskie, (24), 9–28. https://doi.org/10.56583/frp.3287

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Casaroli A., Męczeństwo cierpliwości. Stolica Święta i kraje komunistyczne (1963–1989), przeł. T. Żeleźnik, Warszawa 2001.

Encyklika Piusa XII o św. Andrzeju Boboli Invicti athletae Christi, w: https://www.akw.edu.pl/images/AndreasBobola/InvictiAthletaeChristi1957.pdf [dostęp: 1.07.2026].

Estreicher K. jr., Dziennik wypadków, t. 1: 1939–1945, Kraków 2001.

Meysztowicz W., Gawędy o czasach i ludziach, Londyn 1983.

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne. Styczeń–sierpień 1939, oprac. S. Żerko, Warszawa 2005.

Papież Pius XII do biskupów niemieckich 1948 r., Katowice 1948.

Pius XII a Polska 1939–1949. Przemówienie, listy, komentarze, oprac. K. Papée, Rzym 1954.

Stolica św. w obronie praw polskich katolików w Rzeszy i w Polsce pod okupacją niemiecką. Kilka dokumentów z lat 1942–1943, Londyn 1943.

Summi Pontificatus. Encyklika Papieża Piusa XII z dnia 20 października 1939 roku, Warszawa 1998.

Szembek J., Diariusz, wrzesień–grudzień 1939, Warszawa 1989.

The Polish Institut and Sikorski Muzeum (London). Archives References: A.44.53/3 11 lipca 1942. https://pism.org.uk/img/archiwum/dokumenty/A_44/A_44_053_3.pdf [dostęp: 1.07.2026].

Żaryn J., Stolica Apostolska wobec Polski i Polaków w latach 1944–1948 w świetle materiałów ambasady RP przy Watykanie (wybór dokumentów), Warszawa 1998.

Cywiński B., Ogniem próbowane. Z dziejów najnowszych Kościoła katolickiego w Europie Środkowo-Wschodniej, t. 2., Warszawa 1994.

Dymarski M., Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wrocław 1999.

Fokciński H., Działalność ambasady RP przy Stolicy Apostolskiej w czasie II wojny światowej, „Politeja” 2014, nr 29. DOI: https://doi.org/10.12797/Politeja.11.2014.29.24

Goldhagen D. J., A Moral Reconing. The Role of the Catholic Church in the Holocaustand Jts Unfulfilled Duty of Repair, Nowy Jork 2002.

Kornat M., Papież Pius XII i jego koncepcja „neutralności absolutnej” Stolicy Apostolskiej w stosunkach międzynarodowych (1939–1945). Przypadek Polski, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2009, vol. 5. DOI: https://doi.org/10.32927/ZZSiM.307

Kornat M., Stolica Apostolska w polskiej polityce zagranicznej na uchodźstwie (1939–1940), „Polski Przegląd Stosunków Międzynarodowych” 2015, nr 5.

Kornat M., Watykan i Polska (1939–1944) w świetle dokumentów, „Zeszyty Historyczne” 2006, nr 157.

Kunert A. K., Pius XII i żołnierze II Korpusu Polskiego gen. dyw. Władysława Andersa, „Resovia Sacra” 2021, nr 28. DOI: https://doi.org/10.52097/rs.2021.273-311

Lapide P., Three Popes and the Jews, Nowy Jork 1967.

Pius XII. Papież w epoce totalitaryzmów. Historiografia i polityka, red. M. Kornat, Kraków 2010.

Sanak M., Papież Pius XII w propagandzie komunistycznej w Polsce w latach 1945–1958, Warszawa 2024.

Stehle H., Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917–1991), przeł. R. Drecki, M. Struczyński, Warszawa 1993.

Stopniak F., Watykan a Polska w okresie II wojny światowej, „Studia Theologica Varsaviensia” 1992, nr 30.

Stosunki państwo–Kościół w Polsce 1944–2010. Studia i materiały, red. R. Łatka, Kraków 2013.

Śmigiel K., Sytuacja prawna Kościoła katolickiego w Kraju Warty, „Prawo Kanoniczne: kwartalnik prawno-historyczny” 1978, nr 21/1–2, s. 157–194. DOI: https://doi.org/10.21697/pk.1978.21.1-2.11

Tokarski J., Papież pokoju, „Kultura” 1952, nr 1.

Władze wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Wielkopolsce w latach 1945–1956, red. K. Białecki, Poznań 2008.

Zieliński Z., Mity i fakty w historiografii Piusa XII, „Acta Universitatis Wraclaviensis” 2003, nr 2532.

Zuccotti S., Under His Very Windows. The Vatican and the Holocaust in Italy, Yale University Press, New Haven and London 2001.

Żaryn J., Kościół a władza w Polsce (1945–1950), Warszawa 1997.

Mieczysław Ryba

frep@aksim.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-6532-5987

Afiliacja:

Katolicki Uniwersytet Lubelski Polska

Biogram

Mieczysław Stanisław Ryba – polski historyk, profesor nauk humanistycznych. Jest pracownikiem badawczo-dydaktycznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Związany z Katedrą Świata Hiszpańskiego, Polityki i Relacji Międzynarodowych (wcześniej kierował Katedrą Historii Systemów Politycznych XIX i XX wieku). Wykłada również w Akademii Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się wokół historii systemów politycznych, polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku, propagandy komunistycznej, a także dziejów relacji państwo-Kościół.