„Między dwoma totalitaryzmami”. Wojna, chaos i martyrologia Lublina lat 1944–1945 w zapiskach ks. Józefa Kruszyńskiego

Paweł Dziwisz

doi:10.56583/frp.3295

Published : 2026-06-30

№ 24 (2026)

„Między dwoma totalitaryzmami”. Wojna, chaos i martyrologia Lublina lat 1944–1945 w zapiskach ks. Józefa Kruszyńskiego

Paweł Dziwisz

https://orcid.org/0009-0004-5797-775X

DOI: https://doi.org/10.56583/frp.3295

Аннотация

Artykuł przedstawia wieloaspektową analizę wydarzeń, jakie rozegrały się w Lublinie w latach 1944–1945, ukazanych przez pryzmat egodokumentów ks. Józefa Kruszyńskiego – wikariusza generalnego diecezji lubelskiej, świadka i kronikarza epoki. Autor rekonstruuje dynamikę przemian społeczno‑politycznych, militarnych i martyrologicznych, zestawiając oficjalne narracje propagandowe z osobistymi zapiskami duchownego. Wykorzystane źródła – rękopiśmienne dzienniki liczące ok. 10 tys. kart – pozwalają na szczegółowe odtworzenie m.in. radzieckiego bombardowania Lublina z 11 maja 1944 r., masakry więźniów na Zamku Lubelskim w lipcu 1944 r., napięć społecznych związanych z powrotem ludności żydowskiej oraz prób politycznej instrumentalizacji nabożeństw żałobnych przez PKWN. Szczególnie wstrząsające są opisy autora, np. relacja z nalotu: „Zdawało się, że całe piekło zawisło nad miastem i wypowiedziało mu zagładę” (J. Kruszyński, Dziennik 11, k. 1481–1482). Analiza obejmuje również degradację miejsca pamięci – obozu na Majdanku – w pierwszym roku po wojnie, którą Kruszyński określa jako „wandalizm niesłychany” (J. Kruszyński, Dziennik 15, k. 4781–4782). Artykuł ukazuje Lublin jako przestrzeń zderzenia dwóch totalitaryzmów, a dzienniki duchownego jako wyjątkowe świadectwo granicznego doświadczenia społecznego i narodowego.

Подробности

Библиографические ссылки

##plugins.themes.libcom.statistics##

Authors

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Dziwisz, P. (2026). „Między dwoma totalitaryzmami”. Wojna, chaos i martyrologia Lublina lat 1944–1945 w zapiskach ks. Józefa Kruszyńskiego. Fides, Ratio Et Patria. Studia Toruńskie, (24), 175–194. https://doi.org/10.56583/frp.3295

Altmetric indicators

##plugins.themes.libcom.share##

Licence

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-ShareAlike» («Атрибуция — Некоммерческое использование — На тех же условиях») 4.0 Всемирная.

Библиографические ссылки

Komunikat Polsko-Radzieckiej Komisji Nadzwyczajnej do zbadania zbrodni niemieckich dokonanych w obozie unicestwienia na Majdanku w Lublinie, Moskwa 1944.

Kruszyński J., Dziennik 11, 12, 15, Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku (BWSDW).

Polscy robotnicy pierwsi natrafili na ślad masowej zbrodni na Koziej Górze? Potworną zbrodnią kierowali żydzi z NKWD w Smoleńsku, w: „Nowy Kurier Warszawski”, r. 5, nr 92 (19 kwietnia 1943).

Grabowski J., Propaganda antyżydowska w Generalnej Guberni, 1939–1945, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2010, nr 6, s. 117–158. DOI: https://doi.org/10.32927/zzsim.711

Krzywc G., Konstantynow D., Obcy i niemili, w: Antysemickie rysunki z prasy polskiej 1919–1939, Warszawa 2013, s. 3–170.

Oszytko J., Trzech skazanych i trzy historie – przyczynek do karania zbrodni niemieckich na Żydach na Opolszczyźnie po 1945 r., w: Relacje polsko-żydowskie w XX wieku, badania–kontrowersje–perspektywy, Kielce–Warszawa 2021.

Sokołowski P., Diecezja lubelska, w: Lubelszczyzna między lipcem 1944 a styczniem 1945 r., t. 2, Lublin–Warszawa 2025.

Gigilewicz E., Misiura G., Wodzianowska I., Diem non perdidi. Ksiądz rektor Józef Kruszyński (1877–1953), Przemyśl 2025.

Gruszczyński J., Uzbrojenie lotnicze, wschód, PKL 3/93, Warszawa 1993.

Majdanek, tekst i oprac. red. J. Marszałek, A. Wiśniewska, Państwowe Muzeum na Majdanku, Lublin 1969.

Piotrowski T., Poland’s Holocaust. Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918–1947, Jefferson–London 1998.

Przesmycki S., Bombardowanie Lublina przez lotnictwo sowieckie 11 maja 1944, Lublin 2009.

Ryba M., Katolicki Uniwersytet Lubelski. Korzenie, początki, źródła tożsamości, Warszawa–Radzymin 2018.

Szewczyk R., Mord na Zamku Lubelskim w dniu 22 lipca 1944 r., Warszawa 1946.

Więzienie na Zamku Lubelskim 1939–1944. Wystawa stała, Muzeum Narodowe w Lublinie, online: https://old.mnwl.pl/wystawy_stale/Wiezienie_na_Zamku_Lubelskim-1-841-26.html [dostęp: 14.06.2026].

Paweł Dziwisz

frep@aksim.edu.pl
https://orcid.org/0009-0004-5797-775X

Организация:

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Польша

Биография (например, кафедра и должность)

mgr Paweł Dziwisz – historyk i edytor, od 2026 roku absolwent studiów magisterskich z historii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II, gdzie kontynuuje kształcenie na kierunku edytorstwo. Specjalizuje się w historii XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów najnowszych, zbrodni totalitarnych oraz krytyki źródeł. Od 2024 roku wykonawca w projekcie grantowym NPRH poświęconym edycji źródłowej Wspomnień i Dziennika ks. prof. J. Kruszyńskiego. Doświadczenie edytorskie zdobywał także w Oddziałowym Biurze Badań Historycznych IPN w Lublinie w 2022/23 roku, gdzie jako współpracownik badawczo-edytorski uczestniczył w współtworzeniu nagrodzonej edycji źródłowej „Dokumenty zbrodni wołyńskiej” (Wydawnictwa IPN). Prelegent konferencji naukowej z wygłoszonym referatem „Zasady moralne w Państwie Sowieckim na kanwie wywózek i zbrodni Sowieckich” podczas XVI Międzynarodowego Seminarium Naukowego w Starym Sączu. Autor artykułu „Członkowie Międzynarodowej Komisji Lekarskiej wobec zbrodni w Katyniu” w XXVI nr. „Zeszytów Społecznych KIK”.