Referendum z 30 czerwca 1946 roku – pierwsza próba mobilizacji wyborczej w Polsce Ludowej

Jacek Wołoszyn

doi:10.56583/fs.2879

##plugins.themes.libcom.datePublished## : 2026-06-30

Том 19 № 1 (2026)

Referendum z 30 czerwca 1946 roku – pierwsza próba mobilizacji wyborczej w Polsce Ludowej

Jacek Wołoszyn

https://orcid.org/0000-0002-5563-8074

DOI: https://doi.org/10.56583/fs.2879

Анотація

Celem artykułu jest omówienie wybranych działań dysponenta władzy – centralnego kierownictwa Polskiej Partii Robotniczej (PPR) – podejmowanych przed referendum 1946 roku, które można wpisać w proces legitymizacji mobilizacyjnej. Wskazano dwie główne strategie mobilizacyjne – propagandę i terror. Obejmowały one zarówno aktywizację społeczeństwa do masowego udziału w głosowaniu, jak i demobilizację podmiotów reprezentujących alternatywne idee lub postrzeganych jako antysystemowe, w tym dawnych elit (delegitymizacja).

Подробиці

Посилання

##plugins.themes.libcom.statistics##

##plugins.themes.libcom.about_authors##

##plugins.themes.libcom.download_files##

PDF (Język Polski)
EPUB (Język Polski)
HTML (Język Polski)

##plugins.themes.libcom.cit_rules##

Wołoszyn, J. (2026). Referendum z 30 czerwca 1946 roku – pierwsza próba mobilizacji wyborczej w Polsce Ludowej. Facta Simonidis, 19(1), 237–252. https://doi.org/10.56583/fs.2879

##plugins.themes.libcom.altmetric##

##plugins.themes.libcom.share##

##plugins.themes.libcom.licence##

Ця робота ліцензується відповідно до Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Посилання

Althusser, Louis. „Ideologie i aparaty ideologiczne państwa. Wskazówki do badań”, 24 lutego 2017. Dostęp 2 października 2025. https://www.nowakrytyka.pl/ksiazki/ksiazka,ideologie-i-aparaty-ideologiczne-panstwa,926.

Beetham, David. Legitimation of Power. Humanities Press International, 1991.

Biernat, Tadeusz. Legitymizacja władzy politycznej: Elementy teorii. Adam Marszałek, 2003.

„Do Narodu Polskiego!” Głos Ludu 3, nr 174 (23 czerwca 1946): 1.

Dobek-Ostrowska, Bogusława, Janina Fras i Beata Ociepka. Teoria i praktyka propagandy. 2 wyd. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999.

Drażba, Krzysztof. Urna to jest taki pniak: wrzucisz „nie”, wychodzi „tak”: Referendum z 30 czerwca 1946 roku w Polsce na przykładzie województwa gdańskiego. Publikacje Gdańskiego Oddziału IPN 55. Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2016.

Głowiński, Michał. Dzień Ulissesa i inne szkice na tematy niemitologiczne. 2 wyd. Wydawnictwo Literackie, 2000.

Gomułka, Władysław. „Lud polski – prawy gospodarz Ziem Odzyskanych”. Głos Ludu 3, nr 161 (13 czerwca 1946): 3–4.

Grosicka, Marzena. „Nasza broń to karta wyborcza”: Polskie Stronnictwo Ludowe w województwie kieleckim w latach 1945–1949. Instytut Pamięci Narodowej, 2022.

Habuda, Ludwik. Rządzący rządzeni: Totalitaryzm w stosunkach władzy w PRL. Studia i Monografie 125. Oficyna Wydawnicza Politechniki Opolskiej, 2001.

Janczuk, Artur. Legitymizacja władzy w procesie powstawania systemów politycznych w Polsce w latach 1918–1926, 1944–1956 i 1989–1997. Ius Vitae, 2025.

Joniec, Grzegorz. „Propaganda komunistyczna przed referendum i wyborami do Sejmu Ustawodawczego na Lubelszczyźnie 1946–1947: Kampania propagandowa w «Sztandarze Ludu»”. W Wobec komunizmu: Materiały z sesji naukowej pt. „Lubelskie i południowe Podlasie wobec komunizmu 1918–1989”: Radzyń Podlaski 2 IX 2005, redakcja Dariusz Magier. Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych – Instytut Badawczy „Libra”, 2006.

Kamińska-Chełminiak, Kamila. Cenzura w Polsce, 1944–1960: Organizacja, kadry, metody pracy. Wydział Dziennikarstwa Informacji i Bibliologii. Uniwersytet Warszawski, 2019.

Kania, Rafał. Prawo w służbie ideologii: Myśl polityczna komunistów polskich i prawo stanowione od Manifestu PKWN do wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Difin, 2023.

Kersten, Krystyna. Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948. Klasyka Najnowszej Historii Politycznej Polski. Instytut Studiów Politycznych PAN, 2018.

Lamentowicz, Wojciech. „Kulturowe aspekty legitymizacji monocentrycznych struktur politycznych”. W Legitymizacja: Klasyczne teorie i polskie doświadczenia, redakcja Andrzej Rychard i Antoni Sułek. Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Oddział Warszawski; Uniwersytet Warszawski. Instytut Socjologii, 1988.

Marczak, Tadeusz. Propaganda polityczna stronnictw przed referendum z 30 VI 1946 r. Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia 41. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1986.

Mażewski, Lech. System rządów w PRL (1952–1989). Biblioteka Konserwatyzm.pl. Arte; Klub Zachowawczo-Monarchistyczny, 2011.

Nowak, Leszek. „Przyczynek do krytyki liberalistycznej teorii władzy”. W Droga do socjalizmu: O konieczności socjalizmu w Rosji. T. 2 z U podstaw teorii socjalizmu. Nakom, 1991.

Orzechowski, Piotr. „Wstęp”. W Referendum z 30 czerwca 1946 roku w województwie poznańskim w dokumentach UB: Wybór źródeł, redakcja Anna Chmielewska-Metka, Tomasz Cieślak, Paweł Drzymała, Wawrzyniec Makuch, Piotr Orzechowski i Artur Pawlicki. Oddział Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2015.

Osękowski, Czesław. Referendum 30 czerwca 1946 roku w Polsce. Archiwum Sejmu PRL. Wydawnictwo Sejmowe, 2000.

Paczkowski, Andrzej. Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski: Szkice do portretu PRL. Obrazy Współczesności. Wydawnictwo Literackie, 1999.

Paczkowski, Andrzej. „Referendum z 30 czerwca 1946 r.: Próba wstępnego bilansu”. W Referendum z 30 czerwca 1946 r.: Przebieg i wyniki, redakcja Andrzej Paczkowski. Dokumenty do Dziejów PRL 4. Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, 1993.

Pakulski, Jan. „Legitimacy and Mass Compliance: Reflections on Max Weber and Soviet-Type Societies”. British Journal of Political Science 16, nr 1 (1986): 35–56. https://doi.org/10.1017/s0007123400003793.

Romanek, Jacek. Ruch ludowy w województwie lubelskim w latach 1944–1949. Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział w Lublinie, 2013.

Siedziako, Michał. Bez wyboru: Głosowania do Sejmu PRL (1952–1989). Centralny Projekt Badawczy IPN Partia Komunistyczna w Systemie Władzy w Polsce 1944–1989. Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2018.

Siedziako, Michał. „Socjotechnika w procesie przejmowania władzy w Polsce przez komunistów (1944–1948)”. Historia i Polityka, nr 47 (54) (2024): 123–145. https://doi.org/10.12775/hip.2024.007.

Skoczylas, Michał. Wybory do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 r. w świetle skarg ludności. W Krainie PRL. Trio, 2003.

Sokół, Wojciech. Legitymizacja systemów politycznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1997.

Sokół, Wojciech. „Specyfika legitymizacji systemu politycznego Polski Ludowej”. W PRL czyli Polska w drugiej połowie XX wieku: Studia i szkice oraz materiały źródłowe, redakcja Ewa Maj, Jerzy Gryz, Eleonora Kirwiel i Marcin Wichmanowski. Wydawnictwo UMCS, 2013.

Stępień, Stefan. „Przygotowanie i uchwalenie ustaw w sprawie referendum 1946 roku”. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska: Sectio K 1, nr 11 (1994): 151–164.

Suska, Marek. „Referendum w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa jako symboliczna instytucja prawna”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 84, nr 4 (2022): 21–35.

https://doi.org/10.14746/rpeis.2022.84.4.02.

Tomaszewski, Janusz. „Rola Wojska Polskiego w głosowaniu ludowym w 1946 r.” Wrocławskie Studia Politologiczne 6 (2005): 108–115.

Turkowski, Romuald. Polskie Stronnictwo Ludowe w obronie demokracji 1945–1949. Wydawnictwo Sejmowe, 1992.

Wesołowski, Włodzimierz. „Legitymizacja jako potoczna filozofia władzy”. Studia Socjologiczne, nr 1 (200) (2011): 555–582.

Wesołowski, Włodzimierz. „Weberowska koncepcja legitymizacji: ograniczenia i kontynuacje”. W Legitymizacja: Klasyczne teorie i polskie doświadczenia, redakcja Andrzej Rychard i Antoni Sułek. Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Oddział Warszawski; Uniwersytet Warszawski. Instytut Socjologii, 1988.

Węgrzyn, Dariusz. „Profesjonalizacja. Działania aparatu represji w okresie od referendum ludowego 30 czerwca 1946 r. do wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 r.

w województwie śląskim”. W Referendum ludowe w 1946 roku oraz wybory do Sejmu Ustawodawczego w 1947 roku na Górnym Śląsku, redakcja Adam Dziurok i Małgorzata Świder. Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu; Opole: Uniwersytet Opolski, 2017.

Wolsza, Tadeusz i Andrzej Zaćmiński. Ludzie listy piszą... Referendum i wybory do Sejmu w korespondencji Polaków (1946–1952). Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2013.

Woźniczka, Zygmunt. „WiN i ruch narodowy wobec wyborów do Sejmu Ustawodawczego w 1947 r.” Dzieje Najnowsze 30, nr 3 (1998): 67–86.

Wrong, Dennis. Power: Its Forms, Bases and Uses. Routledge, 2017.

Zaćmiński, Andrzej. „Próba legitymizacji władz komunistycznych w Polsce poprzez referendum z 30 czerwca 1946 roku”. W Relacje między władzą a społeczeństwem z perspektywy historycznej, politologicznej i prawnej. T. 2 z Oblicza władzy, redakcja Tomasz Nowakowski. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2014.

Zaremba, Marcin. „Komunizm jako system mobilizacyjny: Casus Polski”. W Komunizm: Ideologia, system, ludzie, redakcja Tomasz Szarota. Neriton, 2001.

Zaremba, Marcin. Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm: Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce. W Krainie PRL. Trio, 2001.