Kobiety w Rzeczypospolitej Babińskiej

Dariusz Chemperek

doi:10.56583/fs.3079

Data publikacji : 2026-06-30

Tom 19 Nr 1 (2026)

Kobiety w Rzeczypospolitej Babińskiej

prof. dr hab. Dariusz Chemperek

https://orcid.org/0000-0003-1702-7974

DOI: https://doi.org/10.56583/fs.3079

Abstrakt

Artykuł stawia sobie za cel rozpoznanie sensów autoprezentacji kobiet goszczących w Rzeczypospolitej Babińskiej (1601–1677) i głośno wypowiadających się przy stole, w męskim towarzystwie. Ich humorystyczne narracje zapisane na kartach tzw. akt babińskich pozwalają na ujawnienie różnych typów postrzegania przez nie świata. Zarazem ukazują miejsce kobiet w patriarchalnej rzeczywistości szlachty koronnej XVII wieku. Było ono niewielkie – na 413 anegdot zapisanych tylko siedem jest autorstwa kobiet. Treść tych narracji ukazuje ich autorki jako osoby o silnych osobowościach, często przełamujących obyczajowe stereotypy. Większość anegdot (cztery) wyszło spod pióra protestantek w czasie, gdy gospodarzem Rzeczypospolitej Babińskiej był ewangelik reformowany Jakub Pszonka. Wiązać to można z dowartościowaniem roli kobiet przez reformację.

Słowa kluczowe:

literatura staropolska, kobieta, anegdota, gościnność, humor, patriarchalizm, reformacja

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF
EPUB
HTML

Zasady cytowania

Chemperek, D. (2026). Kobiety w Rzeczypospolitej Babińskiej. Facta Simonidis, 19(1), 13–29. https://doi.org/10.56583/fs.3079

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Banaś-Korniak, Teresa. „Błazeńskie porady medyczne staropolskich autorów sowizdrzalskich i babińskich”. W Pomiędzy uczonością a dydaktyzmem, redakcja Jan Malicki i Teresa Banaś-Korniak. Staropolskie Teksty i Konteksty 7. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013.

Banaś-Korniak, Teresa. „Groteskowe ujęcie świata w zapiskach i wierszach twórców Rzeczypospolitej Babińskiej”. W Pomiędzy tragicznością a groteską: Studium z literatury i kultury polskiej schyłku renesansu i wstępnej fazy baroku. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach 2543. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2007.

Banaś-Korniak, Teresa. „Sowizdrzałowie i babińczycy o krainie mlekiem i miodem płynącej”. Literatura Ludowa 56, nr. 4–5 (2012): 19–26.

Bartoszewicz, Kazimierz. Rzeczpospolita Babińska. Nakładem Redakcyi „Przedświtu”, 1902.

Bem, Kazimierz. Calvinism in the Polish Lithuanian Commonwealth 1548–1648: The Churches and the Faithful. Brill, 2020. https://doi.org/10.1163/9789004424821.

Bem, Kazimierz. „Touching the Ark or Carrying It? Women and 16th- and 17th-Century Polish-Lithuanian Calvinism”. Church History and Religious Culture 103, nr. 3–4 (2023): 359–381. https://doi.org/10.1163/18712428-10303008.

Bibrzycki, Kazimierz. „Palczowski Zygmunt”. W Polski słownik biograficzny, redakcja Emanuel Rostworowski, t. 25. Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1980.

Buchwald-Pelcowa, Paulina. „Europejska respublica literraria o polskim Babinie”. W Literatura i pamięć kultury: Studia ofiarowane Profesorowi Stefanowi Nieznanowskiemu w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, redakcja Sławomir Baczewski i Dariusz Chemperek. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2004.

Budka, Włodzimierz. „Zbór w Gorlicach i jego patroni”. Reformacja w Polsce 3 (1924): 134–141.

Czubek, Jan. „Wacław z Potoka Potocki: Nowe szczegóły do żywota poety”. Archiwum do Dziejów Literatury 8 (1894): 241–304.

Gacki, Józef. O rodzinie Jana Kochanowskiego, o jej majętnościach i fundacyach kilkanaście pism urzędowych. Gebethner i Wolf, 1869.

Grześkowiak, Radosław. „Rej między innymi: Rzeczpospolita Babińska a poeci”. W Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin: Studia literaturoznawcze, redakcja Jacek Sokolski, Marcin Cieński i Anna Kochan. Oficyna Wydawnicza Atut; Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, 2007.

Kacprzak, Marta M. „Szesnastowieczna pieśń polska ewangelików reformowanych w kręgu wartości życia prywatnego i publicznego”. W Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej: Dialog z Europą i wybory aksjologiczne w świetle literatury i piśmiennictwa XVI–XVII wieku, redakcja Dariusz Chemperek. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015.

Kowalska, Halina. „Kaszowski Piotr”. W Polski słownik biograficzny, redakcja Emanuel Rostworowski, t. 12. Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1966–1967.

Kupisz, Dariusz i Mariusz Kozdrach. Kochanowscy w XV–XVIII wieku. Wydawnictwo Sejmowe; Instytut Technologii i Eksploatacji – PIB, 2018.

Kuś, Agnieszka. „Rzeczpospolita Babińska – parodia i utopia”. Odrodzenie i Reformacja w Polsce 47 (2003): 129–141.

MacCulloch, Diarmaid. Reformation: Europe’s House Divided; 1490–1700. Penguin History. Penguin Books, 2004.

Platt, Dobrosława. „Rzeczpospolita Babińska”. W Słownik literatury staropolskiej (średniowiecze, renesans, barok), redakcja Teresa Michałowska, Barbara Otwinowska i Elżbieta Sarnowska-Temeriusz. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.

Poraziński, Jarosław. Staropolska kultura śmiechu: Ludzie – teksty – konteksty. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2015.

Przyboś, Adam. „Komorowski Bartłomiej”. W Polski słownik biograficzny, redakcja Emanuel Rostworowski, t. 12. Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1966–1967.

Szaniawski, Franciszek Ksawery. „O Rzeczpospolitéy Babińskiéy: Rzecz czytana na publicznem posiedzeniu Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, dnia 15 stycznia 1818 roku”. Pamiętnik Warszawski, czyli Dziennik Nauk i Umiejętności 10, nr 3 (1818): 307–330.

Tazbir, Janusz. „Rzeczpospolita Babińska w legendzie literackiej: Spór o znaczenie”. Przegląd Humanistyczny 90, nr 3 (1972): 1–19.

Tworek, Stanisław. „W kręgu sporów o Rzeczpospolitą Babińską”. Rocznik Lubelski 15 (1972): 155–168.

Urban, Wacław. „Umiejętność pisania w Małopolsce w drugiej połowie XVI wieku”. Przegląd Historyczny 68, nr 2 (1977): 231–257.

Windakiewicz, Stanisław. „O Rzeczypospolitej Babińskiej”. Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce 8 (1894): 4–29.