Religijne i etyczno-moralne postawy nauczycieli szkół ludowych w Galicji w czasach autonomii (w świetle wytycznych administracji państwowej oraz postulatów środowisk pedagogicznych)

Roman Pelczar

doi:10.56583/fs.3062

Data publikacji : 2026-07-28

Religijne i etyczno-moralne postawy nauczycieli szkół ludowych w Galicji w czasach autonomii (w świetle wytycznych administracji państwowej oraz postulatów środowisk pedagogicznych)

prof. dr hab. Roman Pelczar

https://orcid.org/0000-0002-0612-0009

DOI: https://doi.org/10.56583/fs.3062

Abstrakt

Celem artykułu jest ukazanie środowiska nauczycieli szkół ludowych (elementarnych) działających w Galicji w okresie autonomii w aspekcie ich religijności oraz moralności. Osoby te spełniały podstawową rolę nie tylko w kształceniu młodzieży, ale także w ich wychowaniu. Ten aspekt był szczególnie istotny dla administracji państwowej (centralnej i galicyjskiej), która nakazywała im żyć według określonych zasad religijnych i etyczno-moralnych. Także galicyjskie środowiska pedagogiczne aktywnie podejmowały dyskusje na tematy postaw religijnych i etyczno-moralnych nauczycieli szkół ludowych. Prowadzono je zwłaszcza w czasopismach pedagogicznych. Galicyjscy pedagodzy także wskazywali na konieczność prezentowania przez nauczycieli wzorowych postaw religijnych oraz moralnych ze względu na ich wielką rolę w procesie wychowania religijno-moralnego młodzieży szkolnej.

Słowa kluczowe:

Galicja, autonomia galicyjska, szkoły ludowe (elementarne) w Galicji, nauczyciele szkół ludowych w Galicji, austriackie i galicyjskie ustawodawstwo oświatowe, galicyjska myśl pedagogiczna w okresie autonomii

Inne teksty tego samego autora

prof. dr hab. Roman Pelczar, Postawy religijne i etyczno-moralne nauczycieli rzymskokatolickich i greckokatolickich szkół ludowych w Galicji w okresie przed autonomią (w świetle dyrektyw władz kościelnych i cerkiewnych) , Facta Simonidis: Tom 18 Nr 2 (2025)

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF
EPUB
HTML

Zasady cytowania

Pelczar, R. (2026). Religijne i etyczno-moralne postawy nauczycieli szkół ludowych w Galicji w czasach autonomii (w świetle wytycznych administracji państwowej oraz postulatów środowisk pedagogicznych). Facta Simonidis, online first 28 lipca 2026. https://doi.org/10.56583/fs.3062

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Chmielowski, Józef. „Dwanaście artykułów nauczyciela ludowego”. Szkoła, nr 22 (1886): 170.

Dormus, Katarzyna. „Portret nauczyciela ludowego w świetle galicyjskich wspomnień szkolnych doby autonomicznej”. W Studia problemowe z historii wychowania na ziemiach polskich w XIX–XX wieku, redakcja Edmund Juśko, Jolanta Kamińska-Kwak i Roman Pelczar, 6–21. Wydawnictwo Regis, 2015.

Grabikowska, Helena. „Jakimi mają być nauczyciele i nauczycielki w szkole i poza szkołą, aby zjednać sobie miłość, szacunek i przywiązanie dzieci szkolnych, oraz poważanie i zaufanie rodziców?” Czasopismo Pedagogiczne 2, nr 2 (1913): 121–143.

Juśko, Edmund. Rada Szkolna Krajowa i jej działalność na rzecz szkoły ludowej w Galicji (1868–1921). TN KUL; Biblos, 2013.

Kliś, Andrzej. „Galicyjska szkoła w oczach dziecka wiejskiego”. W Problemy edukacji dziecka wiejskiego, redakcja Mieczysław Radochoński i Adam Horbowski. Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, 1996.

Majorek, Czesław. „Urzędowa koncepcja ideału nauczyciela szkoły ludowej w Galicji doby autonomicznej”. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych 10 (1970): 207–221.

Meissner, Andrzej. Spór o duszę polskiego nauczyciela: społeczeństwo galicyjskie wobec problemów kształcenia nauczycieli. Galicja i Jej Dziedzictwo 11. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1999.

Pelczar, Roman. Greckokatolickie szkoły trywialne w Galicji w latach 1774–1873 na przykładzie diecezji przemyskiej. Wydawnictwo Ruthenus, 2017.

Pelczar, Roman. Polskie i ruskie (ukraińskie) szkoły gminne w systemie oświaty ludowej w Galicji (do 1875 r.) Galicja i Jej Dziedzictwo 25. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2019.

Pelczar, Roman. Rzymskokatolickie szkoły trywialne w Galicji w latach 1774–1875. Wydawnictwo KUL, 2014.

Pelczar, Roman. „Szkolnictwo elementarne”. W Szkolnictwo i oświata w Galicji 1772–1918, redakcja Julian Dybiec, Jerzy Krawczyk, Andrzej Meissner i Kazimierz Szmyd, 21–79. Galicja i Jej Dziedzictwo 22. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2015.

Pelczar, Roman. Szkoły parafialne na pograniczu polsko-ruskim (ukraińskim) w Galicji w latach 1772–1869. Wydawnictwo KUL, 2009.

Pelczar, Roman i Jan Ryś. Wychowanie narodowe i patriotyczne w polskich szkołach ludowych w Galicji w latach 1772–1918. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2023.

Persowski, Franciszek. „Kartki z dziejów szkolnictwa w Galicji w I połowie XIX w. (głównie z terenu województwa rzeszowskiego)”. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Rzeszowie, 4. Nauki Pedagogiczne 1967, 387–415.

Petryka, Eladiusz. „Jakie przymioty powinien posiadać dobry nauczyciel?” Szkoła, nr. 18/19 (1870): 273–278, 289–293.

Redakcja. „Nauka religii w szkołach galicyjskich”. Szkoła, nr 49 (1891): 589–593.

Saloni, Antoni. „Zadanie szkoły ludowej”. Szkoła, nr 39 (1887): 457–458.

Skoczek, Alojzy. O szkole ludowej. T. 1. Towarzystwo Przyjaciół Oświaty, 1869.

Smakulska, Wanda. „Sytuacja prawna nauczyciela szkoły ludowej pospolitej w Galicji w latach 1873–1914”. Rozprawy z Dziejów Oświaty 21 (1978): 55–83.

Świątek, Adam. „Problem patriotycznego wychowania ludu na łamach lwowskiej «Szkoły» w czasach autonomii galicyjskiej”. W Czasopiśmiennictwo XIX i początków XX wieku jako źródło do historii edukacji, 169–184. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2010. https://doi.org/10.18778/7525-439-6.14.

Trzaskowski, Bronisław. „O powinnościach nauczyciela, a w szczególności nauczyciela wiejskiego”. Szkoła, nr. 4/5 (1895): 45–46, 62–63.

Trzaskowski, Bronisław. „O wychowaniu młodzieży w duchu narodowym”. Szkolnictwo Ludowe 4, nr. 30–31 (1894): 243–245.

Wajda, Józef. „Kształcenie uczuć patriotycznych w szkole ludowej”. Szkoła, nr. 44–46 (1901): 365–368, 373–375, 382–383.

Wałęga, Agnieszka. „«Powinności» nauczyciela ludowego doby zaborów w przekazie czasopisma «Szkoła»”. Biuletyn Historii Wychowania, nr 42 (2020): 13–37. https://doi.org/10.14746/bhw.2020.42.2.

Wałęga, Agnieszka. „Obraz edukacji religijnej w Galicji 2. połowy XIX wieku w opinii współpracowników lwowskiej Szkoły”. Paedagogia Christiana 39, nr 1 (2017): 171–198. https://doi.org/10.12775/pch.2017.009.

Wojtowicz, Sylwester. „Prawne uwarunkowania nauczycieli pospolitych szkół ludowych w Galicji lat autonomii”. Scientific Bulletin of Chełm: Section of Pedagogy, nr 1 (2013): 80–89.