Doświadczenie II wojny światowej w powojennych biografiach przedwojennych działaczy białoruskich

Helena Głogowska

doi:10.36578/bp.2026.11.03

Data publikacji : 16-10-2026

Tom 11 Nr 1 (2026)

Doświadczenie II wojny światowej w powojennych biografiach przedwojennych działaczy białoruskich

Helena Głogowska

https://orcid.org/0000-0003-2936-5575

DOI: https://doi.org/10.36578/bp.2026.11.03

Abstrakt

Po 1945 r. sytuacja Białorusinów w Polsce nie była łatwa. Władze patrzyły na nich jak na byłych sprzymierzeńców Niemców. Dlatego każdy, kto miał na przykład gazety okupacyjne w języku białoruskim, zdjęcia z białoruskich kursów nauczycielskich czy jakieś dokumenty niszczył je – najczęściej paląc w piecu albo chował je w jakimś bezpiecznym miejscu, by nikt ich nie odnalazł. Najgorzej mieli ci, którzy legalnie pracowali w czasie okupacji niemieckiej jako nauczyciele, urzędnicy czy policjanci. Zwłaszcza ci, którzy po wojnie pozostali w BSRR, skazani byli na karę śmierci albo na zesłanie w głąb ZSRR. Mając za sobą doświadczenie władzy sowieckiej w latach 1939-1941 Białorusini często w obawie przed represjami sowieckimi uciekali latem 1944 r. na Zachód. Niektórym zdawało się, że nawet wyjazd do Polski uchroni ich przed władzą sowiecką, dlatego osiedlali się na tzw. Ziemiach Odzyskanych, mając nadzieję, że zdołają bezpiecznie żyć i pracować, często zmieniając dane osobowe, daty i miejsca urodzenia oraz własne biografie, zwłaszcza z okresu okupacji niemieckiej. Ale władze sowieckie działały także w swojej strefie wpływów powojennych, w państwach socjalistycznych, aresztując tych, którzy byli związani z ruchem białoruskim, deportując ich do BSRR, skazując tam na 25 lat łagrów. Można tu podać przykład Jana Żamojcina, sióstr Anieli i Weroniki Kotkowiczanek, Wiktora Jarmołkowicza, Łarysy i Jana Hieniuszów. Dlatego za cenę bezpiecznego przetrwania, zwłaszcza w pierwszych latach powojennych, osiedlano się w małych miejscowościach, jak Mikołaj Dworzecki w Łaszce nad Zalewem Wiślanym, Helena Kozłowska w Trzcińsko-Zdroju, Eugeniusz Bartul w Lęborku, Jazep Najdziuk jako Józef Aleksandrowicz w Inowrocławiu, Eugeniusz Bartul w Lęborku, Michał Tulejko w Radziejowie. Tym niemniej jako znani działacze ruchu białoruskiego w okresie międzywojennym i wojennym, byli poszukiwani przez organa bezpieczeństwa BSRR. Ujawnienie ich obecności w Polsce często zmuszało ich do podejmowania współpracy ze służbami bezpieczeństwa w imię ratowania własnego dobrego imienia i bezpieczeństwa rodziny, także tej pozostałej na Białorusi. W artykule skoncentrowano się na losach dwóch znanych w okresie międzywojennym działaczy białoruskich w Polsce E. Bartula i M. Tulejki, których losy w okresie powojennym pozostawały nieznane dla badaczy historii Białorusi.

Słowa kluczowe:

Eugeniusz Bartul, Michał Tulejko, Białorusini w Polsce, doświadczenia II wojny światowej

Inne teksty tego samego autora

Helena Głogowska, Dylematy tożsamościowe na pograniczu polsko-białoruskim , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 1 Nr 1 (2016)
Helena Głogowska, Księża Białorusini w II Rzeczypospolitej – patrioci czy nacjonaliści? , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 3 Nr 1 (2018)
Helena Głogowska, Liceum Ogólnokształcące w Michałowie (1947–2017) – szkoła średnia na pograniczu polsko-białoruskim w biografiach nauczycieli i uczniów , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 4 Nr 1 (2019)
Helena Głogowska, Teodor Iljaszewicz (1910-1948) , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 6 Nr 2 (2021)
Helena Głogowska, Wspomnienie o śp. Profesorze Andrzeju Chodubskim , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 3 Nr 1 (2018)

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Głogowska, H. (2026). Doświadczenie II wojny światowej w powojennych biografiach przedwojennych działaczy białoruskich. Biografistyka Pedagogiczna, 11(1), 83–135. https://doi.org/10.36578/bp.2026.11.03

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Błaszczak T., Tomaszewski P., Białoruska Korporacja Akademicka „Scorinia” w Wilnie w latach 1831-1934, „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 40 (2013) s. 133-155.

Chronika, „Novaja Varta”, 1931, nr 1, s. 33.

Fąferek K., Ludzie naszego osiedla. Arkadiusz Stefan Machońko, „Kurier Ogrodowy” (Biuletyn Rady Osiedla Ogrody w Poznaniu), 6 (1999), nr 12, s. 1-2.

Głogowska H., Białorusini na Wybrzeżu Gdańskim, Toruń 2003, s. 67.

Głogowska H., Eugeniusz Bartul – poeta pogranicza białorusko-łotewskiego, w: In the Shadow of Others. Belarussian-Latvian Relations from the Past to Nowadays, red. M. Jankowiak, K. Kascian, Praha 2022, s. 417-443.

Głogowska H., Franciszek Umiastowski i jego rola w ruchu białoruskim – od „Naszej Doli” do Katynia, „Studia Białorutenistyczne”, 8 (2014) s. 21-46, DOI: 10.17951/sb.2014.8.21.

Głogowska H., Michał Tulejko. Działacz i poeta, „Czasopis”, 33 (2023) nr 1, s. 38-39; nr 2, s. 15-20; nr 3, s. 17-19; nr 6, s. 35-38; nr 7-8, s. 42-45.

Głogowska H., O Mikołaju Dworzeckim – poecie i działaczu białoruskim z Brasławszczyzny rodem, w: Studia i szkice slawistyczne XI. Na pograniczu nauk i kultur. Tom poświęcony profesorowi Bronisławowi Kodzisowi, red. M. Giej i T. Wielga, Opole 2011, s. 111-124.

Głogowska H., Wasil Kajka „Babyl” na tle procesu asymilacji Białorusinów w powojennej Polsce, „Przegląd Zachodniopomorski”, 4 (2010) s. 145-171.

Głogowska H., Witold Butkiewicz – pracownik przedwojennego Urzędu Celnego w Gdyni, „Zeszyty Gdyńskie”, 6 (2011): Tożsamość kulturowo-cywilizacyjna Gdyni. Gdynia w warunkach współczesnej unifikacji i dywersyfikacji kulturowo-cywilizacyjnej, red. M. Gawron, H. Głogowska, s. 29-45.

Głogowska H., Wprowadzenie, w: M. Dworzecki (M. Bazyluk), Tam i ty, Gdańsk 2008, s. 9-25.

Głogowska H., Zawikłane losy Eugeniusza Bartula, „Czasopis”, 28 (2017) nr 6, s. 36-41; nr 7-8, s. 28-34.

Głogowska H., Пасьляслоўе, w: J. Najdziuk, Paznavajma historyju biełaruskaha narodu, Biełastok-Inaurocłau 2010, s. 295-306.

Grzybowski J., Komunistyczny aparat bezpieczeństwa w Polsce wobec mniejszości białoruskiej w kraju i Białorusinów antykomunistów na Zachodzie (w latach czterdziestych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 17 (2011) nr 1, s. 263-296.

Jankowiak M., Gwary białoruskie na Łotwie w rejonie krasławskim. Studium socjolingwistyczne, Warszawa 2009.

Kotkowicz A., Kotkowicz-Klentak W., Od Budsławia do GUŁagu, Białystok 2003, s. 44, 71.

Ks. Stanisław Glakowski, media.catholic.by/nw/n1/art5.htm?forprint=1, dostęp: 31.12.2023.

„Materiały Muzeum Etnograficznego w Toruniu”, 2009: Marian Pieciukiewicz. Życie i działalność.

Rudzińska-Froelichowa M., Uwagi nad literaturą białoruską, Warszawa 1936.

Turonek J., Wacław Iwanowski i odrodzenie Białorusi, Warszawa 1992.

Z Rady Adwokackiej w Wilnie. Obwieszczenie, „Wileński Przegląd Prawniczy”, 1.02.1937, s. 70.

Żywa encyklopedia grodu na Łebą, „Głos Pomorza”, 20.03.1980, s. 1.

АГ, Каляндар «Беларуса», „Беларус”, 2010, nr 572, s. 8.

Антон Неманцэвіч, be.wikipedia.org/wiki/Антон_Неманцэвіч, dostęp: 32.12.2023.

Аўген Бартуль, be.wikipedia.org/wiki/Аўген_Бартуль; be-tarask.wikipedia.org/wiki/Аўген_Бартуль, dostęp: 31.12.2023.

Аўген Бартуль, https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8C, dostęp: 12.06.2018.

Багдановіч Я., На жыццёвым шляху, Мінск 1992.

Бартуль A., Князёўна, Мінск 2017.

Бартуль А., Бацькаўшчыне, „Студэнская Думка”, 1928, nr 1, s. 1.

Белая С., Да роднага ганку, Мінск 2009.

Бужанскі А., Недахопы «айцоў» (Аб направе еацыянальнай ментальнасці), „Калосьсе”, 1936, nr 4, s. 244.

Вашкевіч А., Вінцэнт Гадлеўскі. Насуперак часу, Мінск 2018.

Верас З., Я помню ўсё, Grodno-Wrocław 2013.

Верас З., Я помню ўсё... , Гародня-Wrocław 2013.

Геніюш Л., Споведзь, Мінск 1993.

Гісторыя беларускай савецкай літаратуры 1917-1940, red. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча, Мінск 1981.

Гісторыя беларускай савецкай літаратуры, Мінск 1964.

Глагоўская Л., Аўген Бартуль на фоне польска-беларускіх адносінаў ХХ ст., w: Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча: зб. арт. па матэрыялах міжнар. навук. канф., red. І. Э. Багдановіч, М. І. Свістуновай, Мінск 2018, s. 391-417.

Глагоўская Л., Язэп Найдзюк – аўтар, выдавец і друкар двух народаў, w: Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры, red. Т.А. Дзем’яновіч, Л.І.Доўнар, Т.А.Самайлюк, Мiнcк 2006, t. 1, s. 135-142.

Дзе і калі загінуў айцец Антон Неманцэвіч, archvioradiovaticana.va/storico/2008/10/20/дзе_і-калі_загінуў_айцец_антон_неманцэвіч_(_2_частка)/bie-238851, dostęp: 32.12.2023.

Другі Ўсебеларускі Кангрэс, knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html, dostęp: 31.12.2023.

Калеснік У., Усё чалавечае. Літаратурныя партрэты,артыкулы, нарысы, Мінск 1993.

Крывіцкія руны. Беларускі культурны мацярык у Латвіі, red. С. Панізнік, Мінск 2017.

Ксёндз Адам Станкевіч – святар, грамадзянін, беларус, catholic.by/3/pub/trans/11230-gramdskaya-religijnaya-i-publucystychnaya-dzejnasts-ksyandza-adama-stankevicha, dostęp: 31.12.2023.

Ксёндз Адам Станкевіч, „Куфэрак Віленшчыны”, 2005, nr 1, bchd.info/117-ksyondz-adam-stankevich-kufyerak-vilenshchyny.html, dostęp: 31.12.2023.

Кушаль Ф., Спробы арганізацыі Беларускага Войска пры нямецкай акупацыі, „Беларускі гістарычны агляд”, 2 (1995) z. 1, belhistory.eu/archives/87, dostęp: 31.12.2023.

К'яры Б., Штодзённасць за лініяй фронту, Мінск 2005.

Ліс А., Gloria victis! Збор твораў, Мінск 2010.

Ліс А., Літаратура Заходняй Беларусі, w: Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзе (20-50-я гады), пад рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча, Мінск 2000, s. 66-87, 128-152.

Ліс А., Літаратура Заходняй Беларусі, w: Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя, т. 2, пад рэд. У. В. Гніламёдава, В. А. Каваленкі, Мінск 2002, с. 210-281

Рэдакцыя, Удакладненьне, „Беларус”, 2010, nr 573, s. 8.

Салагуб А., Літаратурны фронт Заходняй Беларусі, „Літаратура і Мастацтва”, 26.02.1932.

Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч, be.wikipedia.org/wiki/Станіслаў_Сымонавіч_Грынкевіч, dostęp: 31.12.2023.

Т. М., Аб патрэбе стварэньня студэнскай меншасьцёвай арганізацыі, „Studenskaja Dumka”, 1928, nr 3, s. 24-25.

Тулейка М., Дайце!, „Studenskaja Dumka”, 1928, nr 2, s. 21-22.

Тулейка М., Другу, „Studenskaja Dumka”, 1929, nr 1(11), s. 21.

Тулейка М., Ідзі, „Studenskaja Dumka”, 1928, nr 2, s. 20-21.

Тулейка М., Мы там..., „Studenskaja Dumka”, 1928, nr 2, s. 21.

Тулейка М., Перажытае, „Studenskaja Dumka”, 1928, nr 3, s. 21-22.

Тулейка М., Скрыпка, „Studenskaja Dumka”, 1928, nr 3, s. 20.

Тулейка М., Струны, „Studenskaja Dumka”, 1930, nr 2, s. 12-14.

Тулейка М., Хваляваньне, „Studenskaja Dumka” 1930, nr 2, s. 11.

Туронак Ю., Фабіян Акінчыц – правадыр беларускіх нацыянал-сацыялістаў, https://web.archive.org/web/20200203170539/http://jivebelarus.net.history/faces/akinchitc-leader-of-belarusian-nazi.html, dostęp: 28.12.2023.

Фабіян Ярэміч, Be-tarask.wikipedia.org/wiki/Фабіян_Ярэміч, dostęp: 31.12.2023.

Францішак Аляхновіч, be.wikipedia.org/wiki/Францішак_Аляхновіч, dostęp: 31.12.2023.

Хроніка, „Студэнская Думка”, 1928, nr 1(8), s. 30.

Чыгрын С., Паэт быў духам малады, „Czasopis”, 28 (2017) nr 3, s. 46-47.

Чыгрын С., Паэт быў духам малады, w:A. Бартуль, Князёўна, Мінск 2017, s. 3-8.

Чыгрын С., Прыгадаем Аўгена Бартуля, „Ніва”, 30.01.2000, s. 5.

Чыгрын С., Час вяртання Уладзіслава Казлоўшчыка, novychas.online/asoba/czas-vjartannja-uladzislava-kazlouskaha, dostęp: 31.12.2023.

Янка Шутовіч, be.wikipedia.org/wiki/Янка_Шутовіч, dostęp: 31.12.2023.

Ярмалковіч В., На жыццёвых хвалях, w: К. Сідаровіч, Ю. Пракаповіч, Я. Жамойцін, В. Ярмалкрвіч, Лёс аднаго пакалення (Успаміны), Białystok 1996, s. 171-212.