Wiodące idee światopoglądowe w nauczycielskim ruchu związkowym okresu dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

Janina Kostkiewicz; Ewelina Franczyk-Sikorska

doi:10.36578/bp.2026.11.04

Data publikacji : 16-10-2026

Tom 11 Nr 1 (2026)

Wiodące idee światopoglądowe w nauczycielskim ruchu związkowym okresu dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

Janina Kostkiewicz

https://orcid.org/0000-0003-2291-886X

Ewelina Franczyk-Sikorska

https://orcid.org/0000-0003-2351-5202

DOI: https://doi.org/10.36578/bp.2026.11.04

Abstrakt

Streszczenie: Celem artykułu jest ukazanie dominujących idei światopoglądowych w nauczycielskim ruchu związkowym w Polsce w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz wskazanie ich konsekwencji dla sytuacji zawodowej nauczycieli i funkcjonowania systemu oświaty. W pierwszej części omówiono genezę nauczycielskiego ruchu stowarzyszeniowego w okresie zaborów, a następnie jego ewolucję organizacyjną po 1918 roku. W ruchu związkowym wyraźnie zarysowały się dwa główne nurty ideowe. Pierwszy z nich, związany ze Związkiem Nauczycielstwa Polskiego, reprezentował orientację lewicową oraz postulował laicyzację szkoły i reformy inspirowane myślą socjalistyczną. Drugi nurt, określany jako katolicko-narodowy, skupiał organizacje chrześcijańsko-narodowe i akcentował wychowanie w duchu narodowym, łącząc tożsamość narodową z katolicyzmem oraz tradycją patriotyczną. Szczególne znaczenie w sporze ideowym miała reforma jędrzejewiczowska z 1932 roku, stanowiąca jeden z kluczowych momentów konfliktu w środowisku nauczycielskim. Likwidacja seminariów nauczycielskich oraz towarzysząca jej polityka kadrowa doprowadziły do przekształcenia systemu kształcenia nauczycieli, ograniczając wpływy środowisk narodowo-katolickich. Nauczycielski ruch związkowy w Polsce międzywojennej nie był zatem jedynie organizacją zawodową, lecz także przestrzenią, w której współistniały odmienne wizje państwa, narodu i szkoły.

Słowa kluczowe:

idee światopoglądowe, Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Związek Nauczycielstwa Polskiego, skutki reformy jędrzejewiczowskiej z 1932 roku

Inne teksty tego samego autora

Janina Kostkiewicz, Polski nurt krytyki faszyzmu w latach 1918-1939. Bibliografia źródeł , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 9 Nr 2 (2024)
Janina Kostkiewicz, Kategoria mitu w narracji Konstantego Michalskiego CM (1879–1947) o dziejach Europy pierwszej połowy XX w. , Biografistyka Pedagogiczna: Tom 4 Nr 1 (2019)

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Kostkiewicz, J., & Franczyk-Sikorska, E. (2026). Wiodące idee światopoglądowe w nauczycielskim ruchu związkowym okresu dwudziestolecia międzywojennego w Polsce. Biografistyka Pedagogiczna, 11(1), 137–168. https://doi.org/10.36578/bp.2026.11.04

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła

Dekret z 18 grudnia 1918 roku o stabilizacji i wynagradzaniu nauczycieli szkół powszechnych, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego” (dalej: Dz. Urz. MWRiOP), 1919, nr 1, poz. 2; nr 7, poz. 1.

Falski M., Nauczyciele w liczbach: liczebność, cechy osobowe, zatrudnienie, uposażenie – 1935/36, Warszawa 1938.

Gąsiorowska N., Stan wykształcenia nauczycieli szkół średnich w Polsce, „Rocznik Pedagogiczny”, ½ (1921) [1923] s. 49–53.

Jaxa-Bykowski L., Polska reforma szkolna w teorii i praktyce, „Kwartalnik Pedagogiczny”, 1–2 (1937) s. 2-20.

Kukulski Z., Prywatne Męskie Gimnazjum im. Stefana Batorego („Szkoła Lubelska”) w XXX-leciu, Lublin 1936.

Kuchta J., Nowe kierunki i dążenia współczesnej katolickiej pedagogiki, Lwów 1939.

Lewandowski T., Na marginesie projektu Regulaminu Pracy Ogniska, „Przegląd Nauczycielski”, 5 (1937) nr 9.

O równe prawa, „Nauczyciel Polski”, 13 (1933) nr 5, s. 1-3.

Pokłosie Sejmu Nauczycielskiego, „Muzeum”, 34 (1919) nr 5, s. 165-171.

Rowid H., Nowa era w ustroju kształcenia nauczycieli, „Chowanna”, 7 (1936) nr 6, s. 209-215.

Strumiłło T., O podniesienie poziomu wykształcenia nauczycieli szkół elementarnych w Polsce, „Muzeum”, 54 (1939) nr 1, s. 30–49.

Ustawa z 27 maja 1919 roku o ustalaniu i wynagradzaniu nauczycieli publicznych szkół powszechnych, Dz. Urz. MWRiOP 1919, nr 14, poz. 1.

Ustawa z 1 VII 1926 r. o stosunkach służbowych nauczycieli (ze zmianami z lat 1932, 1933, 1938), Dz.U. RP 1926, nr 92, poz. 530.

Ustąpienie ministra Miklaszewskiego, „Nauczyciel Polski”, 5 (1925) nr 1, s. 1-2.

Weiner S., Pragmatyka nauczycielska a nasze postulaty, „Muzeum”, 33 (1918) nr 1-2, s. 38–46.

Wenklar M., Czerwony „Płomyk” i wielki strajk, https://dziennikpolski24.pl/czerwony-plomyk-i-wielki-strajk/ar/12513034, dostep: 4.10.2019.

Wilanowski W., Wójcik J., Buczkowski J., Przepisy służbowe nauczycieli. Zbiór obowiązujących przepisów prawnych w zakresie pragmatyki, odpowiedzialności służbowej i uposażeń nauczycieli, Warszawa 1946.

Opracowania

Archacka M., Patriotism and the Work Ethic in the Philosophical and Pedagogical Views of Kazimierz Twardowski, 11 (2025) nr 1, s. 159–177, DOI: 10.4467/24504564PMP.25.007.22105.

Ciągwa J., Śląska ustawa z 29 marca 1926 roku o celibacie nauczycielek, w: „Verus amicus rara avis est: studia poświęcone pamięci Wojciecha Organiściaka”, red. A. Lityński, A. Matan, M. Mikołajczyk, D. Nawrot, G. Nancka, Katowice 2020, s. 87-95.

Dereń E., Kształcenie nauczycieli w Polsce w seminariach nauczycielskich i liceach pedagogicznych (1918–1970), Mysłowice 2010.

Dłubacz W., Światopogląd, w: Powszechna encyklopedia filozofii, zespół red. A. Maryniarczyk i in., t. 9. Lublin 2008, s. 346–347.

Dobrowolski A.B., Co robić?, w: tenże, Pisma pedagogiczne, t. 1: Ustrój oświatowy, Warszawa 1958, s. 51–52.

Dobrzański J., Wspomnienie o Zygmuncie Kukulskim, „Roczniki Humanistyczne”, 2-3 (1953) s. 357-365.

Doroszewski J., Seminaria nauczycielskie w Polsce w świetle polityki oświatowej państwa (1918–1937), Lublin 2002.

Gmitruk J., Pastuszka S.J., Turkowski R., Czesław Wycech: nauczyciel, ludowiec, polityk (1899-1977), Warszawa 2018).

Gołdyn P., Życie codzienne nauczycieli w II Rzeczypospolitej, Warszawa 2024.

Hulewicz J., Udział Galicji w walce o szkołę polską w latach 1899–1914, Warszawa 1934.

Hulewicz J., Zagadnienia oświaty i szkolnictwa w latach 1864–1905, ze szczególnym uwzględnieniem pisarzy, Kraków 1937.

Jagielska D., Hybrydy ideologii edukacyjnych polskich polityków, Kraków 2014.

Jagielska D., Polish Social Pedagogy in the Stalinist Period (1945-1956), „Historia Scholastica”, 7 (2021) nr 1, s. 133-153, DOI: 10.15240/tul/006/2021-1-007.

Kalinowska-Witek B., Dla dobra szkoły i "dla dobra służby"... Kwestie ustrojowe szkolnictwa i sprawy zawodowe nauczycieli w czasopismach Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych oraz Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskich Szkół Średnich (1918-1939), Lublin 2016.

Kliszewicz A., Faszyzm i jego ideologia, „Przegląd Powszechny”, 176 [1927] nr 2, s. 275–285.

Kostkiewicz J., Kierunki i koncepcje pedagogiki katolickiej w Polsce 1918–1939, Kraków 2013.

Kostkiewicz J., Polski nurt krytyki nazizmu przed rokiem 1939. Aspekty ideologiczne i pedagogiczne, Kraków 2020.

Kulpa J., Kształcenie nauczycieli szkół powszechnych w Polsce w latach 1918–1939, Wrocław 1963.

Kunowski S., Profesor Zygmunt Kukulski jako pedagog. Jego poglądy i zasady działania wychowawczego, „Paedagogia Christiana”, 2 (2003) s. 101–117.

Łuczyńska B., Koło Krakowskie TNSW na tle prac Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (1884–1939), Kraków 1991.

Michalski G., Działalność Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych 1921-1939, Łódź 2001.

Przecławska A., Przestrzeń życia człowieka – między perspektywą mikro a makro, w: Pedagogika społeczna: pytania o XXI wiek. Pamięci Profesora Ryszarda Wroczyńskiego, red. A. Przecławska, W. Theiss, Warszawa 1999, s. 75–85.

Ratuś B., Seminaria nauczycielskie (1918–1939), „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 36 (1993) nr 3-4, s. 185–199.

Romer A., Mussolini i faszyzm, „Prąd”, 18 (1930) s. 12–30.

Sanojca K., Szkoła jako instytucja pracy. Pozycja prawna i problemy zawodowe nauczycieli szkół państwowych w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, w: Metamorfozy społeczne. Praca i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej, cz. 2, nr 9, red. C. Leszczyńska, W. Mędrzecki, Warszawa 2014, s. 277–291.

Skrzyniarz R., Dokumenty źródłem analiz i badań biograficznych w pedagogice, „Biografistyka Pedagogiczna”, 3 (2018) s. 273-289, DOI: 10.36578/BP.2018.03.21.

Skrzyniarz R., Igranie z historią w III RP. Dekonstrukcja w polityce historycznej i edukacji. „Polska Myśl Pedagogiczna”, 11 (2025) nr 1, s. 37-57, DOI: 10.4467/24504564PMP.25.002.22100.

Smołalski A., Osoba i zawód nauczyciela w polskiej myśli pedagogicznej do 1939 roku, Wrocław 1983.

Stanisław Nowak [1859-1936]: współtwórca i pierwszy prezes Związku Nauczycielstwa Polskiego: album pamiątkowy, red. P. Wierzbicki, D. Sala, Kraków 2023.

Szafran J., Dla dobra polskiej szkoły: Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i jego funkcje społeczno-oświatowe w Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2010.

Trzebiatowski K., Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932, Wrocław 1970.

Urbańska M., Nauczycielki województwa śląskiego w czasie ustawy celibatowej (1926-1938), „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne”, 18 (2021), nr 2, s. 169-178.

Usiądek J., Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Nauczycielstwa Szkół Powszechnych: 1921-1939, Olsztyn 1998.

Walczak M., ZNP wczoraj i dziś, Warszawa 1968.

Żmichowska M.J., Jan Kornecki (1884-1967): działalność oświatowa społeczna polityczna, Warszawa 1996.

Znamienski A., From “National Socialists” to “Nazi”. History, Politics, and the English Language, „The Independent Review”, 19 (2015) nr 4, s. 537–559.