Wiodące idee światopoglądowe w nauczycielskim ruchu związkowym okresu dwudziestolecia międzywojennego w Polsce

Janina Kostkiewicz; Ewelina Franczyk-Sikorska

doi:10.36578/bp.2026.11.04

Published : 2026-10-16

Vol. 11 No. 1 (2026)

The Leading Ideological Currents in the Teachers’ Trade Union Movement in Interwar Poland

Janina Kostkiewicz

https://orcid.org/0000-0003-2291-886X

Ewelina Franczyk-Sikorska

https://orcid.org/0000-0003-2351-5202

DOI: https://doi.org/10.36578/bp.2026.11.04

Abstract

Abstract: The aim of this article is to examine the dominant ideological currents within the teachers' associational movement in Poland during the interwar period and to identify their consequences for the professional situation of teachers and the functioning of the education system. The first part discusses the origins of the teachers' associational movement during the period of the partitions, followed by its organizational evolution after 1918. Two main ideological currents clearly emerged within the union movement. The first, associated with the Polish Teachers' Union, represented a left-wing orientation and advocated the secularization of education as well as reforms inspired by socialist thought. The second, referred to as the Catholic-national current, brought together Christian-national organizations and emphasized education in a national spirit, combining national identity with Catholicism and patriotic tradition. Of particular significance in this ideological dispute was the Jędrzejewicz reform of 1932, which constituted one of the key moments of conflict within the teaching community. The closure of teacher training colleges, together with the accompanying personnel policy, led to a transformation of the teacher education system, limiting the influence of Catholic-national groups. The teachers' union movement in interwar Poland was therefore not merely a professional organization but also a sphere in which differing visions of the state, nation, and the school coexisted.

Keywords:

ideological orientations, Association of Christian-National Teachers of Public Elementary Schools, Polish Teachers’ Union, consequences of the 1932 Jędrzejewicz Educational Reform

Most read articles by the same author(s)

Details

References

Statistics

Authors

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Kostkiewicz, J., & Franczyk-Sikorska, E. (2026). The Leading Ideological Currents in the Teachers’ Trade Union Movement in Interwar Poland. Biografistyka Pedagogiczna [Biographical Studies in Education], 11(1), 137–168. https://doi.org/10.36578/bp.2026.11.04

Altmetric indicators

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Źródła

Dekret z 18 grudnia 1918 roku o stabilizacji i wynagradzaniu nauczycieli szkół powszechnych, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego” (dalej: Dz. Urz. MWRiOP), 1919, nr 1, poz. 2; nr 7, poz. 1.

Falski M., Nauczyciele w liczbach: liczebność, cechy osobowe, zatrudnienie, uposażenie – 1935/36, Warszawa 1938.

Gąsiorowska N., Stan wykształcenia nauczycieli szkół średnich w Polsce, „Rocznik Pedagogiczny”, ½ (1921) [1923] s. 49–53.

Jaxa-Bykowski L., Polska reforma szkolna w teorii i praktyce, „Kwartalnik Pedagogiczny”, 1–2 (1937) s. 2-20.

Kukulski Z., Prywatne Męskie Gimnazjum im. Stefana Batorego („Szkoła Lubelska”) w XXX-leciu, Lublin 1936.

Kuchta J., Nowe kierunki i dążenia współczesnej katolickiej pedagogiki, Lwów 1939.

Lewandowski T., Na marginesie projektu Regulaminu Pracy Ogniska, „Przegląd Nauczycielski”, 5 (1937) nr 9.

O równe prawa, „Nauczyciel Polski”, 13 (1933) nr 5, s. 1-3.

Pokłosie Sejmu Nauczycielskiego, „Muzeum”, 34 (1919) nr 5, s. 165-171.

Rowid H., Nowa era w ustroju kształcenia nauczycieli, „Chowanna”, 7 (1936) nr 6, s. 209-215.

Strumiłło T., O podniesienie poziomu wykształcenia nauczycieli szkół elementarnych w Polsce, „Muzeum”, 54 (1939) nr 1, s. 30–49.

Ustawa z 27 maja 1919 roku o ustalaniu i wynagradzaniu nauczycieli publicznych szkół powszechnych, Dz. Urz. MWRiOP 1919, nr 14, poz. 1.

Ustawa z 1 VII 1926 r. o stosunkach służbowych nauczycieli (ze zmianami z lat 1932, 1933, 1938), Dz.U. RP 1926, nr 92, poz. 530.

Ustąpienie ministra Miklaszewskiego, „Nauczyciel Polski”, 5 (1925) nr 1, s. 1-2.

Weiner S., Pragmatyka nauczycielska a nasze postulaty, „Muzeum”, 33 (1918) nr 1-2, s. 38–46.

Wenklar M., Czerwony „Płomyk” i wielki strajk, https://dziennikpolski24.pl/czerwony-plomyk-i-wielki-strajk/ar/12513034, dostep: 4.10.2019.

Wilanowski W., Wójcik J., Buczkowski J., Przepisy służbowe nauczycieli. Zbiór obowiązujących przepisów prawnych w zakresie pragmatyki, odpowiedzialności służbowej i uposażeń nauczycieli, Warszawa 1946.

Opracowania

Archacka M., Patriotism and the Work Ethic in the Philosophical and Pedagogical Views of Kazimierz Twardowski, 11 (2025) nr 1, s. 159–177, DOI: 10.4467/24504564PMP.25.007.22105.

Ciągwa J., Śląska ustawa z 29 marca 1926 roku o celibacie nauczycielek, w: „Verus amicus rara avis est: studia poświęcone pamięci Wojciecha Organiściaka”, red. A. Lityński, A. Matan, M. Mikołajczyk, D. Nawrot, G. Nancka, Katowice 2020, s. 87-95.

Dereń E., Kształcenie nauczycieli w Polsce w seminariach nauczycielskich i liceach pedagogicznych (1918–1970), Mysłowice 2010.

Dłubacz W., Światopogląd, w: Powszechna encyklopedia filozofii, zespół red. A. Maryniarczyk i in., t. 9. Lublin 2008, s. 346–347.

Dobrowolski A.B., Co robić?, w: tenże, Pisma pedagogiczne, t. 1: Ustrój oświatowy, Warszawa 1958, s. 51–52.

Dobrzański J., Wspomnienie o Zygmuncie Kukulskim, „Roczniki Humanistyczne”, 2-3 (1953) s. 357-365.

Doroszewski J., Seminaria nauczycielskie w Polsce w świetle polityki oświatowej państwa (1918–1937), Lublin 2002.

Gmitruk J., Pastuszka S.J., Turkowski R., Czesław Wycech: nauczyciel, ludowiec, polityk (1899-1977), Warszawa 2018).

Gołdyn P., Życie codzienne nauczycieli w II Rzeczypospolitej, Warszawa 2024.

Hulewicz J., Udział Galicji w walce o szkołę polską w latach 1899–1914, Warszawa 1934.

Hulewicz J., Zagadnienia oświaty i szkolnictwa w latach 1864–1905, ze szczególnym uwzględnieniem pisarzy, Kraków 1937.

Jagielska D., Hybrydy ideologii edukacyjnych polskich polityków, Kraków 2014.

Jagielska D., Polish Social Pedagogy in the Stalinist Period (1945-1956), „Historia Scholastica”, 7 (2021) nr 1, s. 133-153, DOI: 10.15240/tul/006/2021-1-007.

Kalinowska-Witek B., Dla dobra szkoły i "dla dobra służby"... Kwestie ustrojowe szkolnictwa i sprawy zawodowe nauczycieli w czasopismach Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych oraz Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskich Szkół Średnich (1918-1939), Lublin 2016.

Kliszewicz A., Faszyzm i jego ideologia, „Przegląd Powszechny”, 176 [1927] nr 2, s. 275–285.

Kostkiewicz J., Kierunki i koncepcje pedagogiki katolickiej w Polsce 1918–1939, Kraków 2013.

Kostkiewicz J., Polski nurt krytyki nazizmu przed rokiem 1939. Aspekty ideologiczne i pedagogiczne, Kraków 2020.

Kulpa J., Kształcenie nauczycieli szkół powszechnych w Polsce w latach 1918–1939, Wrocław 1963.

Kunowski S., Profesor Zygmunt Kukulski jako pedagog. Jego poglądy i zasady działania wychowawczego, „Paedagogia Christiana”, 2 (2003) s. 101–117.

Łuczyńska B., Koło Krakowskie TNSW na tle prac Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (1884–1939), Kraków 1991.

Michalski G., Działalność Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych 1921-1939, Łódź 2001.

Przecławska A., Przestrzeń życia człowieka – między perspektywą mikro a makro, w: Pedagogika społeczna: pytania o XXI wiek. Pamięci Profesora Ryszarda Wroczyńskiego, red. A. Przecławska, W. Theiss, Warszawa 1999, s. 75–85.

Ratuś B., Seminaria nauczycielskie (1918–1939), „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 36 (1993) nr 3-4, s. 185–199.

Romer A., Mussolini i faszyzm, „Prąd”, 18 (1930) s. 12–30.

Sanojca K., Szkoła jako instytucja pracy. Pozycja prawna i problemy zawodowe nauczycieli szkół państwowych w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, w: Metamorfozy społeczne. Praca i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej, cz. 2, nr 9, red. C. Leszczyńska, W. Mędrzecki, Warszawa 2014, s. 277–291.

Skrzyniarz R., Dokumenty źródłem analiz i badań biograficznych w pedagogice, „Biografistyka Pedagogiczna”, 3 (2018) s. 273-289, DOI: 10.36578/BP.2018.03.21.

Skrzyniarz R., Igranie z historią w III RP. Dekonstrukcja w polityce historycznej i edukacji. „Polska Myśl Pedagogiczna”, 11 (2025) nr 1, s. 37-57, DOI: 10.4467/24504564PMP.25.002.22100.

Smołalski A., Osoba i zawód nauczyciela w polskiej myśli pedagogicznej do 1939 roku, Wrocław 1983.

Stanisław Nowak [1859-1936]: współtwórca i pierwszy prezes Związku Nauczycielstwa Polskiego: album pamiątkowy, red. P. Wierzbicki, D. Sala, Kraków 2023.

Szafran J., Dla dobra polskiej szkoły: Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i jego funkcje społeczno-oświatowe w Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2010.

Trzebiatowski K., Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932, Wrocław 1970.

Urbańska M., Nauczycielki województwa śląskiego w czasie ustawy celibatowej (1926-1938), „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne”, 18 (2021), nr 2, s. 169-178.

Usiądek J., Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Nauczycielstwa Szkół Powszechnych: 1921-1939, Olsztyn 1998.

Walczak M., ZNP wczoraj i dziś, Warszawa 1968.

Żmichowska M.J., Jan Kornecki (1884-1967): działalność oświatowa społeczna polityczna, Warszawa 1996.

Znamienski A., From “National Socialists” to “Nazi”. History, Politics, and the English Language, „The Independent Review”, 19 (2015) nr 4, s. 537–559.